Kościół ufundowany przez księcia Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła na przełomie XVI/XVII wieku był wówczas jedyną świątynią katolicką miasta. Wyposażenie kościoła stanowią zabytkowe obiekty XVIII - wieczne i późniejsze. Szczególną wartość posiada kaplica tzw. Radziwiłłowska z końca XVII wieku o bogatej dekoracji sztukatorskiej i cennych freskach, ilustrujących historię zasług Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła jako twórcy znaczenia rodu, a także kontrreformacyjnego męża stanu. Pod względem stylowym jest to obiekt o cechach manierystyczno – wczesnobarokowych.

Historia 

Świątynię wybudowano w latach 1596-1630 prawdopodobnie na miejscu murowanego zboru kalwińskiego z 1572 roku. Fundatorem był Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”, który erygował w Białej Podlaskiej parafię rzymskokatolicką w 1590 roku. Przypuszczalnie budowę kościoła powierzono muratorowi Andrysowi z Lublina (do 1600 roku), a następnie radziwiłłowskiemu budowniczemu Lenartowi. Konsekracja świątyni, której nadano wezwanie św. Anny, nastąpiła w 1603 roku, choć prace wykończeniowe trwały jeszcze do 1605 roku. W ciągu XVII wieku znacząco wzbogacono bryłę kościoła, wznosząc dwie analogiczne pod względem formy kaplice, z których tzw. Różańcowa ufundowana została w 1625 roku przez Teklę z Wołłowiczów Radziwiłłową. Czas wojen szwedzkich obiekt przetrwał bez większych uszczerbków. W 1670 roku w ramach szeroko zakrojonych działań porządkowych w Białej, Radziwiłłowie przystąpili do remontu oraz rozbudowy kościoła o drugą kaplicę w intencji uczczenia osoby Mikołaja Krzysztofa „Sierotki” w aspekcie jego podróży do Ziemi Świętej. Dzięki inicjatywie Katarzyny z Sobieskich Radziwiłłowej powstała wówczas w niej bogata dekoracja sztukateryjna oraz polichromie ścienne (dla której terminus ante quem stanowi rok 1694). Patronem kaplicy został wybrany św. Jan Kanty.

W toku dalszych dziejów, kościół ucierpiał w 1706 roku podczas trwania wojny północnej (wraz ze znaczną częścią miasta). W 1738 roku w czasie prac remontowych wybuch pożar, który zniszczył m.in. budowane wówczas ołtarze. Według dokumentów, skutki pożaru usuwał m.in. majster Karol Prel. Znaczniejsze prace budowlano – remontowe wykonano dopiero w latach 1873 i 1899. Wymieniono wówczas więźbę dachową kaplic i remontowano sygnaturkę. Przebudowano też kruchtę i chór muzyczny. Kolejne istotne restauracje przeprowadzono w latach 1989 – 1991, z pełną konserwacją malowideł kaplicy Radziwiłłowskiej.

Opis 

Obiekt usytuowany na obszarze pomiędzy rynkiem miejskim i zespołem zamkowym, przy głównym trakcie. Stanowi dominantę architektoniczną wśród zabudowy niewielkiego centrum miasta. Kościół nie jest ściśle orientowany, usytuowany w osi południowy zachód - północny wschód, przy zbiegu ulic Warszawskiej i Księdza Konstantego Budkiewicza. Teren cmentarza kościelnego otoczony jest murowanym ogrodzeniem z bramkami. W jego obrębie znajduje się murowana trójarkadowa dzwonnica. 

Kościół jest murowany, jednonawowy, założony na planie krzyża z prezbiterium zamkniętym półkolistą absydą. Po obu stronach prezbiterium znajdują się analogiczne zakrystie ze skarbczykami. Do korpusu głównego przylegają z obu stron symetrycznie ustawione kaplice na planach kwadratów, tworzące wrażenie nawy poprzecznej. Fasada zakomponowana symetrycznie z wydatną dwukondygnacyjną kruchtą na osi.  

Bryła całości zwarta prostopadłościenna, nakryta zróżnicowanymi dachami: nawa główna  -  dwuspadowym; absyda – stożkowym. Zakrystie i skarbczyki – dachy pulpitowe. Kaplice nakryte dachami namiotowymi z cylindrycznymi (ośmiobocznymi) wieżyczkami z cebulastymi kopułami. Sygnaturka o analogicznej formie. Elewacje na cokole, artykułowane pilastrami, zwieńczone uproszczonym belkowaniem i gzymsem wieńczącym, z prostokątnymi otworami okiennymi zamkniętymi półkoliście. Fasada jednokondygnacjowa zwieńczona uproszczonym belkowaniem i szczytem, ujęta uskokowymi szkarpami. Na osi szczytu otwór okienny zamknięty łukiem odcinkowym w prostym obramieniu ujęty zdwojonymi pilastrami. Wyżej obeliski flankujące szczyt. Na osi fasady niewielka dwukondygnacyjna kruchta z dwiema niszami. Wejście ujęte arkadą o boniowanym czole i półkolumnach o kapitelach z motywem ornamentu okuciowego. Druga kondygnacja z ślepymi arkadami. Kondygnacje oddzielone gzymsem kordonowym. W trójkątnym naczółku wieńczącym kruchtę - data 1873.

Fasada trójosiowa poprzedzona na osi dwukondygnacyjną kruchtą krytą daszkiem dwuspadowym. Po bokach półkoliście zamknięte nisze z rzeźbami świętych. W zwieńczeniu trójkątny wysoki szczyt flankowany obeliskami. W polu szczytu otwór okienny odcinkowo, w uszakowym obramieniu, flankowany zdwojonymi pilastrami toskańskimi ujętymi odcinkiem gzymsu. 

Wewnątrz sklepienie kolebkowe z lunetami nad trójprzęsłową nawą główną. Od frontu na całej szerokości przęsła chór muzyczny wsparty na trzech arkadach. Pionowy podział ścian nawy i prezbiterium stanowią filary z głowicami w formie fragmentów gzymsu. Pomiędzy nimi półkoliście zamknięte otwory okienne. Kaplice otwarte arkadami do nawy (o łuku podwyższonym), sklepione kopułami na pendentywach z latarniami. 

Do cennych elementów wyposażenia należy: ołtarz główny z I połowy XVIII wieku, ambona z XVII wieku oraz ołtarze boczne i w kaplicach oraz dekoracja stiukowa (barokowa) kaplicy pod wezwaniem św. Jana Kantego z 1719 roku. 

Zabytek dostępny z zewnątrz. Wnętrze kościoła dostępne od poniedziałku do soboty w godzinach 6.30-19.00, w niedzielę 7.00-19.00.

Oprac. Anna Sikora - Terlecka, OT NID w Lublinie, 10-04-2025 r. 

Bibliografia 

• Maraśkiewicz J., Mras P., Studium historyczno – urbanistyczne Białej Podlaskiej, mps. 1987, WUOZ w Lublinie, Delegatura w Białej Podlaskiej. 
• Maraśkiewicz. J., Parafia św. Anny. Biała Podlaska, wyd. Donatech, Biała Podlaska 2000. 
• Karta ewidencyjna, Kościół farny św. Anny, Biała Podlaska, ul. Warszawska 3 (d. Dzierżyńskiego 3), oprac. A. Cebulak, 1981, Archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białej Podlaskiej oraz Archiwum Narodowego Instytutu Dziedzictwa w Warszawie (wersja elektroniczna dostępna na stronie ww.zabytek.pl).
• Łopaciński E., Zamek w Białej Podlaskiej. Materiały archiwalne BHS, XXIX, 1967, s. 27.
• Łoziński J. Grobowe kaplice kopułowe w Polsce 1520 – 1620, Warszawa 1973, s. 208,221.
• Katalog Zabytków Sztuki, woj. Lubelskie, pow. Biała Podlaska, pod red. Katarzyna Kolendo-Korczakowa, Anna Oleńska i Marcin Zgliński, Warszawa 2006, T. VIII, z 2, s. 6-11.
• Stasiak M., Kościół rzymskokatolicki św. Anny w Białej Podlaskiej, Badania  architektoniczne, mps 1983, WUOZ w Lublinie, Delegatura w Białej Podlaskiej.
• Zabytki architektury i budownictwa w Polsce, t. 2, Województwo bialskopodlaskie, Warszawa 1984, s. 1 (katalog).