Historia obiektu

Średniowieczny ratusz w Białogardzie stał pośrodku rynku miejskiego. Po rozbiórce budynku w 1847 r. na potrzeby administracji miejskiej przeznaczono dwie kamienice stojące przy zachodniej pierzei rynku, obecnie plac Wolności 4. Oba budynki w następnych latach przebudowano na nowe funkcje w formach klasycystycznych. W latach 20. XX w. władze miejskie podjęły decyzję o budowie nowego okazałego gmachu municypalnego w północno-wschodnim narożniku rynku. W 1923 r. rozpoczęto prace budowlane (wg karty ewidencyjnej), a w maju 1924 r. budynek oddano do użytku. Informacja powyższa jest ciekawa pod względem historycznym, ponieważ szalejąca od I wojny światowej hiperinflacja osiągnęła w 1923 r. swój szczyt. Zakończyły ją dopiero reformy walutowe, przeprowadzone w listopadzie 1923 r. Bardziej prawdziwa wydaje się być informacja podana przez H. Clausa, dyrektora miejscowego gimnazjum, iż nowy gmach ratusza oddano do użytku w 1926 r.  W budynku siedzibę miały urzędy magistratu oraz Białogardzkiej Miejskiej Kasy Oszczędnościowej (Sparkasse für Stadt Belgard).   

Budynek wzniesiono w formach eklektycznych, nawiązujących wyraźnie do renesansu, manieryzmu i wczesnego baroku północnoeuropejskiego, określanych w literaturze z epoki jako Deutsche Renaissance. Szczytowy okres popularności tzw. niemieckiego renesansu przypada na przełom XIX/XX w. W latach 20. XX w., czyli okresie schyłkowego historyzmu, powyższy nurt architektoniczny był już archaiczny. W tym czasie popularne były bardziej racjonalne formy nawiązujące do baroku klasycyzującego, klasycyzmu, tudzież form stylowych z ok. 1800 r. Inspiracje czerpano głównie z oszczędnej i racjonalnej architektury wiejskiej i małomiasteczkowej. Popularny był również bardzo surowy, ceglany neogotyk – styl ucieleśniający w tym czasie racjonalizm. Bogate formy późnohistorycznej architektury były wówczas krytykowane. Zastosowana przy nowym ratuszu w Białogardzie stylistyka rodem z XIX w. musiała być odebrana przez wielu obytych w dziedzinie sztuki jako dziwaczna. Stąd w literaturze z epoki możemy znaleźć negatywne opinie na temat architektury nowego gmachu magistratu. Nowy ratusz skrytykował, z punku widzenia urbanistyki i architektury, znany architekt, Hans Reichow (projektant między innymi gmachu szpitala przy ul. Arkońskiej w Szczecinie), według którego bryła i stylistyka ratusza nie tylko rozbijała kompozycję i harmonię architektoniczną zabudowy historycznego rynku miejskiego, ale zakłócała ekspozycję średniowiecznego kościoła. Również ówczesny, aktywny pomorski polityk Karl Passarge, w tym czasie jeszcze członek pomorskiego oddziału Niemieckiej Narodowej Partii Ludowej, twierdził, że budowla jest zbyt duża i zasłania kościół. Poza tym zwrócił uwagę, że w Białogardzie nie powstała ani jedna budowla w formach renesansowych, więc stylistyka nowego ratusza jest obca lokalnej tradycji.  

Według badań laboratoryjnych gmach pierwotnie pomalowany był w kolorze ciemno-czerwonym. Miał zapewne imitować ceglane elewacje, popularne w stylistyce tzw. niemieckiego renesansu, np. dawny gmach rejencji (ob. Urząd Wojewódzki) na Wałach Chrobrego w Szczecinie. Detal utrzymano w jasnym kolorze, mającym imitować kamień.

Oddany do użytku w 1926 r. gmach nie posiadał klasycystycznego kolumnowego ganku wejściowego, który stylistycznie wyraźnie nie pasuje do architektury gmachu. Ganek ten, nawiązujący do antycznego porządku toskańskiego, został dobudowany nieco później, prawdopodobnie jeszcze w latach 20. lub na początku lat 30. XX w. Ponadto zmieniono formę otworów drzwiowych po bokach ganku, dopasowując je do tego nowego elementu. Wstawiona w otwory stolarka drzwiowa utrzymana była w formach klasycystycznych, dopasowanych do charakteru ganku. Wydaje się, że w późniejszym czasie wstawiono dwie kolumny toskańskie pod wykuszem, które mają identyczną formę jak przy ganku. Poza tym kolumny te nie pasują do opracowania dolnej części wykusza. Podczas tego samego remontu wybudowano wykusz na rogu ul. Kościelnej i Lindego. Jego formy architektoniczne wyraźnie różnią się od pozostałej części gmachu. W latach 20. i na początku 30. XX w., w miejscu dzisiejszego - zamkniętego łukiem koszowym - podcienia od strony pl. Wolności (rynku), na parterze znajdowała się duża witryna sklepowa. Z projektu (na karcie ewidencyjnej zabytku) wynika, że parter budynku został częściowo przebudowany po 1935 r. W tym czasie na dziedzińcu wewnętrznym dobudowano parterowy aneks na potrzeby hallu kasowego Miejskiej Kasy Oszczędności. Zlikwidowano sklep, w miejscu którego zaprojektowano wejście do miejskiej kasy oszczędności, z charakterystycznym podcieniem zamkniętym łukiem koszowym. Dostawiono ponadto piętrowy aneks od strony ulicy Lindego.

Po II wojnie światowej, na potrzeby administracji miejskiej przeznaczono gmach dawnego starostwa powiatowego - przy ul. 1 maja 18. Po 1945 r. w budynku przy pl. Wolności 16-17 swoją siedzibę miały różne instytucje: bank PKO w pomieszczeniach przedwojennej „Sparkasse” oraz urzędy, towarzystwa, biblioteka. Modernizacje prowadzone były głównie wewnątrz gmachu. Od lat 80. XX w. cały budynek należał do banku PKO. Gruntownego remontu dokonano na przełomie lat 80. i 90. XX w. Można stwierdzić, że w okresie powojennym prace prowadzone przy elewacjach miały niewielki zakres. Po 1945 roku nad gankiem kolumnowym, pod gzymsem wieńczącym, zawieszono polskie godło państwowe, które usunięto jeszcze w latach 80. XX w. Zapewne na przełomie lat 80/90. XX w. zamurowano dwa niewielkie, prostokątne otwory drzwiowe z nadświetlami umieszczone po bokach kolumnowego ganku. Obecnie zachowały się jedynie nadświetla w postaci prostokątnych wnęk.

W 2012 r. przeprowadzono gruntowny remont elewacji, choć zmiany były stosunkowo niewielkie. W tym czasie wybito dodatkowe drzwi od strony ul. Kościelnej. Otwór wejściowy opracowano w formie portalu renesansowego, którą skopiowano bardzo wiernie z oryginalnych drzwi usytuowanych tuż obok. W tym czasie w całym gmachu wymieniono stolarkę okienną, wprowadzając oka PCV, o pseudozabytkowych formach.

Budynek zachował się bardzo dobrze pod względem historycznym. Bryła, forma dachu z lukarnami, artykulacja architektoniczna oraz detal nie zmieniły się znacząco od czasów powstania. Dużą wartość historyczną i architektoniczną mają przedwojenne modernizacje wykonane w latach 20. i 30. XX w.

Opis obiektu

Budowla usytuowana jest w narożu rynku oraz ulicy Kościelnej. Budynek założono na rzucie dwóch prostokątów w układzie zbliżonym do litery „L”, ze ściętymi narożami w narożach ulic. Od strony rynku (pl. Wolności) występuje ryzalit pozorny, natomiast od strony ul. Kościelnej, ryzalit szeroki i nieco głębszy. W narożu rynku i ul. Kościelnej do budynku przylega kolumnowy ganek wejściowy. Dwupiętrowy budynek z okazałymi trójkątnymi facjatami, wykuszami w narożach oraz szerokim balkonem od strony ul. Kościelnej nakryty jest wysokimi dachami dwuspadowymi z lukarnami (od strony ul. Kościelnej). Parterowy ganek jest zwieńczony tarasem widokowym. Wykusze nakryto niewysokimi dachami trójspadowymi. Elewacje zwieńczono uproszczonym belkowaniem z wydatnym gzymsem oraz podzielono stosunkowo masywnym gzymsem międzykondygnacyjnym nad parterem i znacznie bardziej skromnym gzymsem podokiennym na piętrze. Okazałą facjatę od strony rynku, trzypoziomową i ujętą wolutami, zwieńczono segmentowym szczycikiem oraz podzielono wydatnymi gzymsami, a także szeregiem pilastrów. Podobnie opracowaną, ale skromniejszą dwupoziomową facjatę w narożu rynku i ulicy Kościelnej, zwieńczono trójkątnym szczycikiem. W polu, na górnym poziomie, widnieje bogaty kartusz z herbem miasta. Szczyt nad ryzalitem od strony ul. Kościelnej składa się z dwóch części: dolnej ujętej gzymsami i pilastrami (o analogicznej formie jak w facjatach) oraz górnej w formie wydatnego naczółka dachowego. Oparty na dwóch, masywnych półkolumnach (nawiązujących do porządku toskańskiego) dwukondygnacyjny wykusz od strony rynku, podzielono gzymsami międzykondygnacyjnymi oraz podokiennymi. Naroża zaakcentowano pilastrami, boniowanymi na dolnej kondygnacji. Nisze parapetowe zaakcentowano płycinami w formie koła wpisanego w prostokąt w dolnej kondygnacji oraz balustradą na górnej kondygnacji. Wykusz w narożu ul. Kościelnej i Lindego jest jednokondygnacyjny, podzielony gzymsami podokiennymi i nadokiennymi. Parapety zaakcentowano gładkimi płycinami. Ganek wejściowy opracowano w formie rzędu kolumn nawiązujących do porządku toskańskiego, na których oparto uproszczone belkowanie. Przedpiersia tarasu opracowano w formie balustrady.

Wnętrza mają dwu i połtraktowy układ z korytarzem pośrodku. W narożu od strony rynku znajduje się główna sień wejściowa z klatką schodową ulokowana od podwórza. Druga poboczna sień wejściowa z klatką schodową znajduje się od strony ulicy Kościelnej. Obok głównej sieni wejściowej usytuowana jest sala filarowa, która pierwotnie pełniła funkcję hallu kasowego - Miejskiej Kasy Oszczędnościowej. Zachował się w części dawny wystrój wnętrz. W nakrytej sklepieniem krzyżowym głównej sieni i klatce schodowej znajduje się otwór drzwiowy ujęty kolumnami, proste płycinowe sztukaterie parapetowe oraz oryginalne schody z balustradą z częściowo zachowanymi tralkami. Zachowały się również oryginalne schody z balustradą z deskowych ozdobnych tralek w bocznej klatce schodowej od ul. Kościelnej. Część pomieszczeń zdobią sztukaterie oraz boazeria. Zachowało się sporo stolarek drzwiowych w wejściach do pomieszczeń.

Obiekt dostępny – budynek użyteczności publicznej.

Autor noty: Radosław Walkiewicz, OT NID w Szczecinie, 30-12-2023 r.