Historia

Cerkiew pw. św. Dymitra została zbudowana w 1904 roku według projektu Teodora Mielniczuka, z inicjatywy ówczesnego proboszcza ks. Bazylego Czerneckiego, lokalnego działacza społecznego. Została pobłogosławiona przez dziekana oleszyckiego ks. Jana Kobrynia, a w 1906 roku uroczyście poświęcona przez biskupa przemyskiego Konstantego Czechowicza. Kolatorami cerkwi była rodzina baronostwa Wattmannów – właścicieli majątków między innymi w Rudzie Różanieckiej oraz dóbr Niemstów-Dzików-Cewków. Cerkiew funkcjonowała jako świątynia greckokatolicka do końca II wojny światowej. Na początku lat 50. XX wieku została zdewastowana w wyniku celowej akcji przeprowadzonej z inicjatywy ówczesnych władz politycznych. W okresie PRL pełniła czasowo funkcję magazynu spółdzielni gminnej. Od końca lat 80. XX wieku pozostawała nieużytkowana. Wnętrze cerkwi nie zyskało nigdy dekoracji w formie polichromowanych ścian i sklepień. Z dawnego wyposażenia świątyni zachowały się nieliczne elementy. Należy do nich kilka ikon z ikonostasu, które eksponowane są obecnie w Muzeum Kresów w Lubaczowie. Twórcą ikon, wykonanych w latach 1906-1911 jest ukraiński malarz Osyp Kuryłas (1870-1951), uznawany obecnie, obok Iwana Trusza, za jednego z najwybitniejszych ukraińskich malarzy 1. połowy XX wieku. Cerkiew w Starym Dzikowie rozsławiona została w skali międzynarodowej w 2008 roku po produkcji filmu „Katyń” w reżyserii Andrzeja Wajdy. Dla potrzeb nagrań, we wnętrzu cerkwi, która w filmie prezentowała obóz sowiecki w Kozielsku, zamontowano drewniane wielopoziomowe prycze, które pozostają w świątyni do dziś. 

Opis

Cerkiew jest świątynią orientowaną, murowaną z cegły i otynkowaną, na cokole z kamienną okładziną. Założona została na planie krzyża greckiego z trójbocznie zamkniętym sanktuarium i zakrystiami (pastoforiami) po jego bokach. Świątynia kryta jest kopułą na bębnie zwieńczoną cebulastym hełmem (dekorowanym czterema pozornymi lukarnami typu „wole oko”) umieszczoną na skrzyżowaniu nawy z transeptem. Nad pozostałymi partiami cerkwi wprowadzano dachy dwuspadowe i wielopołaciowe (pokrycie z blachy płaskiej). Elewacje cerkwi, rozdzielone gzymsem kordonowym na dwie kondygnacje, ujęte są w narożach pilastrami wspierającymi zarówno gzyms międzykondygnacyjny, jak i wieńczący, podbudowany ozdobnym fryzem arkadkowym. Elewacja frontowa została bardziej rozbudowana, rozczłonkowana pilastrami na cokołach w dolnej kondygnacji oraz zdwojonymi półkolumnami i narożnymi pilastrami w górnej. Jej oś wyznacza wejście ujęte portalem w formie arkady, z motywem Oka Opatrzności oraz datą: 1904 w polu tympanonu. Fasada i elewacje boczne przeprute są oknami w formie biforiów, triforiów i okulusów; w transepcie ozdobione płaskorzeźbami: od południa figurą Matki Bożej Tronującej z Dzieciątkiem na kolanach adorowanej przez klęczące anioły, a od północy z wizerunkiem Świętej Rodziny – Matki Bożej, św. Józefa i małego Jezusa pośrodku. Elewacje ozdobione są również płycinami, sztukatorskimi wiciami roślinnymi, niszami.

Dodatkowe wejścia znajdują się w ścianach zachodnich transeptu oraz zakrystii. Jednoprzestrzenne wnętrze sklepione kolebą na gurtach i kopułą na skrzyżowaniu naw pozostaje bez cerkiewnego wyposażenia i wystroju. Wypełniają je elementy scenografii z filmu Andrzeja Wajdy „Katyń”.

Cerkiew jest nieużytkowa, istnieje możliwość zwiedzania jej wnętrza po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym z Urzędem Gminy, nr tel. (16) 631 80 50 (sekretariat) lub e-mail: urzad@starydzikow.pl 

Oprac. dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 18.11.2025 r.