Rozwój społeczności żydowskiej w Staszowie był związany z przywilejem nadanym w 1718 r. przez Elżbietę Szaniawską. Gwarantował on Żydom wolność zamieszkania i handlu oraz dawał prawo do wzniesienia bóżnicy i założenia cmentarza. Żydzi zaczęli osiedlać się na rynku oraz w przylegających do niego ulicach Krakowskiej i Rytwiańskiej. Zajmowali się głównie rzemiosłem, w tym krawiectwem, czapnictwem, szewstwem, złotnictwem. W całości należał do nich handel obnośny.

Kolejny przywilej został nadany przez Adama Czartoryskiego w 1772 roku. Zezwalał m.in. na utrzymywanie synagogi, cmentarza oraz na zajmowanie się bez ograniczeń rzemiosłem. Pozwalał też na swobodne wyrabianie piwa i miodu oraz na sądzenie spraw z chrześcijanami przez najstarszego z kahału i burmistrza miasta.

W XIX w. gmina staszowska utrzymywała synagogę, bet midrasz oraz pięć chederów. Pod koniec stulecia w mieście funkcjonował browar, dwie fabryki wody sodowej, dwa młyny, fabryka papieru, garbarnia oraz drukarnia. Miasto było znane ze swoich kantorów i muzyków. Staszów był silnym ośrodkiem chasydyzmu.

W 1914 r. w Staszowie mieszkało ponad 7,6 tys. Żydów. Większość mieszkała przy rynku oraz ulicach Kirkuckiej, Złotej i Czystej. W 1914 r. Rosjanie rozstrzelali dziesięciu miejscowych Żydów w pobliskiej wsi Strzegoń, a jedenastego powiesili na rynku w Staszowie. Natomiast w 1915 r. wywieźli w głąb Rosji jako zakładnika rabina L. Grojbarta.

W okresie międzywojennym gmina żydowska posiadała synagogę, mykwę, cheder, trzy domy modlitwy, dwa cmentarze, a także rytualną rzeźnię ptactwa. Ludność żydowska miała silną pozycję w rzemiośle, m.in. bieliźniarstwie, czapnictwie, fryzjerstwie, kamasznictwie, szewstwie, krawiectwie. Żydzi dominowali także w handlu, m.in. tekstyliami, galanterią, końmi, obuwiem, trunkami, artykułami spożywczymi, ubraniami oraz żelazem. Do większych żydowskich zakładów należały cegielnia, cementownia, fabryka batów, drukarnia, garbarnia, fabryka mydła i świec czy fabryka wody sodowej. W mieście działały organizacje charytatywne, szkoły żydowskie, dwie jesziwy, biblioteka im. I. Pereca. Z partii politycznych wyróżnić można było Agudę, Mizrachi, Poalej Syjon i Bund. W 1937 r. w Staszowie mieszkało 4879 Żydów.

Po wybuchu II wojny światowej Staszów został znalazł się pod okupacją niemiecką. Niemcy powołali Judenrat. Jednocześnie podjęli konfiskatę żydowskiego mienia i sklepów oraz narzucili przymus pracy.  W 1942 r. utworzyli getto, które objęło ulice Złotą, Długą, Krótką, Stodolną i Bożniczą w jednej części miasta oraz w drugiej ulice Dolno-Rytwiańską, Górno-Rytwiańską, Kąpielową i okolice garbarni na tzw. Folwarkach. Pierwsza akcja likwidacyjna getta odbyła się jeszcze w tym samym roku. Większość więźniów okupanci wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu, a tych, którzy próbowali się ukrywać, rozstrzelali na miejscu. Później w Staszowie funkcjonowało jeszcze getto szczątkowe.

Opis

Cmentarz żydowski tzw. nowy w Staszowie znajduje się przy ul. Kościuszki, na wzniesieniu, w sąsiedztwie nasypu kolejowego. Powstał w 1819 r., w ślad za nakazem komisarza sandomierskiego, który polecił gminie żydowskiej zorganizowanie nowego miejsca pochówku poza terenem zabudowanym. Kosztem 517 złotych polskich Żydzi staszowscy zakupili grunt zlokalizowany na południowy wschód od miasta, przy Drodze Rytwiańskiej, obecnej ul. T. Kościuszki. Po raz pierwszy zmarłych pochowano tam jednak dopiero w 1825 roku.

Podczas drugiej wojny światowej na cmentarzu chowano ciała osób zmarłych i zabitych na terenie miasta. Pochowano tu m.in. zamordowanych przez Niemców podczas akcji likwidacyjnej getta w Staszowie w listopadzie 1942 roku. 16 listopada 1942 r., na samym cmentarzu, Niemcy rozstrzelali 26 Żydów. Również ich ciała pogrzebano w zbiorowej mogile.

Cmentarz został zdewastowany przez Niemców, a jego stan pogarszał się jeszcze w dobie PRL. Restauracja rozpoczęła się na początku lat 90. XX wieku. Nekropolia została ogrodzona. 9 listopada 1992 r. odsłonięto Pomnik Pamięci Ofiar Holokaustu. W 2002 r. na cmentarz trafiło, a następnie zostało wtórnie ustawionych, ok. 150 macew, znalezionych w domu przy ul. Kościelnej, w którym w latach okupacji niemieckiej istniała siedziba gestapo. Podczas prac rekonstrukcyjnych udało się ustalić lokalizację masowego grobu, w którym złożono ciała ofiar egzekucji dokonanej w listopadzie 1942 roku. W tym samym roku dokonano pochówku szczątków dwóch osób, odnalezionych w piwnicy tegoż domu przy ul. Kościelnej w Staszowie – prawdopodobnie ofiar Zagłady. Nad ich grobem wzniesiono pomnik stylizowany na macewę. W 2004 r. Jack Goldfarb i Hanna Jacobsohn-Kahanoff sporządzili częściowy spis nazwisk wyrytych na macewach. Najstarsza z odczytanych należy do Mosze Arona syna Samuela, zm. w roku 5602, zatem 1841/1842.

W 2022 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Oprac. Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.