Dalszy wzrost społeczności nastąpił w ślad za wydanym 11 marca 1812 roku tzw. edyktem emancypacyjnym, zrównującym Żydów z chrześcijańskimi współobywatelami. W momencie wydania edyktu w Kraskowie mieszkało 12 rodzin żydowskich. Na mocy ustawy z 23 lipca 1847 roku uchwalono Gminy Synagogalnej w Kraskowie.

Przełomowym elementem dla miejscowej społeczności żydowskiej stał się wielki pożar w 1848 roku, który pochłonął wszystkie oprócz cmentarza obiekty gminne. Większość Żydów z Kraskowa przeniosła się wówczas do Kluczborka. 10 lipca 1856 roku decyzją władz rejencji opolskiej gmina synagogalna w Kraskowie została zniesiona, a jej obszar podporządkowano gminie kluczborskiej. W latach 1858–1859 ruchome wyposażenie kraskowskiej synagogi przekazano gminie w Kluczborku. Na początku XX wieku w Kraskowie nie było już Żydów.

Opis

Cmentarz żydowski w Kraskowie był ostatnią chronologicznie nekropolią wyznawców judaizmu z terenu Górnego Śląska, która powstała w XVIII wieku. 22 lutego 1765 roku miejscowa społeczność żydowska, reprezentowana przez Meinstera, syna Salomona, nabyła od należącego do zakonu Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą majątku Nowy Dwór dwie morgi – tj. 0,42 ha – ziemi o szerokości 55 łokci. W sporządzonej umowie kupna-sprzedaży zaznaczono, że działka zostanie przeznaczona na pole grzebalne, a jego użytkownicy poza ceną zakupu będą zobowiązani do uiszczania opłaty w wysokości jednego talara za każdy pochówek oraz corocznie w dniu św. Marcina – tj. 11 listopada – przekazywać będą po „sześć sztuk porządnych chusteczek do nosa” na rzecz zarządcy dóbr i proboszcza parafii w Kuniowie. Ze względu na nieposiadanie przez miejscową gminę żydowską osobowości prawnej, cmentarz formalnie stanowił własność prywatną, co sprostowano w księdze wieczystej dopiero 14 kwietnia 1817 roku.

Nekropolia zlokalizowana została poza terenem wsi Krasków, na południowy wschód od jej zabudowy i na południowy zachód od majątku Nowy Dwór, w południowej części kolonii Krasków, na zachód od biegnącej tam szosy, do dzisiaj nieposiadającej nazwy. Służyła Żydom nie tylko z Kraskowa, ale także – do czasu założenia własnych cmentarzy – zamieszkałym w Byczynie, Kluczborku, Oleśnie i Wołczynie.

Pierwszy pogrzeb odbył się już w 1765 roku, natomiast obecnie najstarszy zidentyfikowany nagrobek, a właściwie tylko jego fragment, upamiętnia mężczyznę o hebrajskim imieniu Szlomo, zmarłego 27 października 1811 roku.

10 lipca 1856 roku decyzją władz rejencji opolskiej zniesiono Gminę Synagogalną w Kraskowie i włączono ją w struktury gminy kluczborskiej, która de facto stała się też właścicielką wszystkich jej nieruchomości. Pretendentami do działki okazały się jednak osoby prywatne: potomkowie Abrahama Heymanna i czterech członków rodziny Singerów, wszyscy zamieszkali w Kluczborku. Ostatecznie wszelkie sprawy własnościowe uregulowano w lutym 1861 roku, wypłacając spadkobiercom ekwiwalenty pieniężne oraz przeznaczając im darmowe miejsca grzebalne na cmentarzu.

W 1890 roku w północno-wschodnim narożniku cmentarza – w miejscu poprzedniego – wzniesiono nowy dom przedpogrzebowy. Prawdopodobnie w tym samym czasie powstał też nowy ceglany mur z bramą wjazdową. W związku z niemal całkowitym zapełnieniem, odległością od centrum gminy macierzystej i otwarciem w październiku 1928 roku nowego cmentarza w Kluczborku, kraskowską nekropolię zaprzestano regularnie użytkować. Przyjmuje się, że spoczęło na niej około 450 osób. Nie ustalono daty ostatniego pochówku.

4 lipca 1939 roku nekropolia przeszła na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech, które na tym terenie reprezentowało biuro lokalne w Gliwicach. 10 czerwca 1943 roku teren został zajęty przez gestapo i oddany w zarząd okręgowemu urzędowi skarbowemu. Los cmentarza w czasie II wojny światowej nie jest znany, choć z dużym prawdopodobieństwem można przyjąć, że przetrwał do 1945 roku w stanie nienaruszonym.

Po II wojnie światowej pozostawiony bez opieki cmentarz ulegał stopniowej degradacji. Część nagrobków została skradziona. Pomimo to do dziś zachowało się ok. 150 całych macew oraz ich dużych fragmentów, wiele podstaw macew lub obudów grobów, a także rozbite fragmenty macew w niewielkim lapidarium na wewnętrznej stronie muru (zbudowanym w 2009 roku) oraz fragmenty historycznego ogrodzenia w postaci muru ceglanego z przyporami.  W 2009 roku odsłonięto także tablicę pamiątkową. Ze względu na dobry stan zachowania oraz dużą wartość historyczną i zachowanych macew postuluje się wpisanie obiektu do rejestru zabytków.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.