W chwili wydania edyktu emancypacyjnego w Prusach (1812), zrównującego częściowo Żydów z chrześcijanami, w Gorzowie Śląskim mieszkało 19 rodzin żydowskich. W 1845 roku było tu 121 Żydów (12% ogółu mieszkańców).

Gmina synagogalna w Gorzowie Śląskim uzyskała osobowość prawną na mocy ustawy z 23 lipca 1847 roku. W latach 1864–1865 wybudowano nową synagogę. Na przełomie XIX i XX w. zaznaczyła się emigracja miejscowych Żydów do większych ośrodków miejskich na terenie Niemiec. W 1926 roku w Gorzowie Śląskim mieszkało jedynie 43 Żydów.

Położenie Żydów pogorszyło się znacznie wraz z dojściem nazistów do władzy. W czasie tzw. nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku spalono miejscową synagogę oraz zdemolowano inne nieruchomości należące do Żydów. Spowodowało to całkowitą i ostateczną emigrację ludności żydowskiej. Spis ludności z maja 1939 roku nie wykazał w mieście już żadnego Żyda.

Opis

Cmentarz w Gorzowie Śląskim jest bez wątpienią jedną z najmniej poznanych i zbadanych do tej pory osiemnastowiecznych nekropolii wyznawców judaizmu na Śląsku. Powstał na gruncie o wymiarach 14 na 18 łokci, przekazanym 6 sierpnia 1753 roku miejscowym Żydom przez ówczesnego właściciela miasta Franza Leopolda von Osorowskiego, położonym na północny-wschód od centrum miasta, po wschodniej stronie szosy do Byczyny, a obecnej ulicy Byczyńskiej. 29 maja 1805 roku miejscowa gmina żydowska, reprezentowana przez swoją starszyznę w osobach Salomona Leubuschera, Abrahama Davida Wartenbergera i Michaela Fiedlera, zakupiła od Leopolda von Osorowskiego dodatkowy teren celem powiększenia nekropolii.

Położony na planie prostokąta cmentarz – o łącznej powierzchni około 3500 metrów kwadratowych – otoczony był drewnianym płotem, a w jego południowo-zachodnim narożniku wznosił się dom przedpogrzebowy, do którego prowadziła wytyczona z drogi głównej ścieżka. Nie wiadomo, ile mogło spocząć na nim osób, a także kiedy odbył się ostatni pochówek. Bez wątpienia miało to miejsce przed majem 1939 roku, gdyż w tymże czasie na terenie miasta nie mieszkali już żadni wyznawcy judaizmu.

Na mocy umowy z 19 stycznia 1939 roku nekropolia została sprzedana miastu przez ostatnich członków gorzowskiej gminy żydowskiej. Zastrzeżono trzydziestopięcioletni okres nienaruszalności grobów z nagrobkami, a także umożliwienie w dowolnym momencie odwiedzania ich przez krewnych. Niewiedzący o zawartej umowie przedstawiciele gliwickiego biura Zrzeszenia Żydów w Niemczech – którzy widocznie założyli, że z dniem 4 lipca 1939 roku cmentarz przeszedł na własność Zrzeszenia – zlecili wycenę remontu nekropolii, na której od listopada 1938 roku miały miejsce powtarzające się akty dewastacji. 19 lipca 1939 roku kosztorys prac naprawczych przygotował mistrz budowlany Alfred Runkel z Wołczyna, który wycenił je na 350 marek. Zaproponował on m.in. ponowne ustawienie przewróconych nagrobków na zaprawie betonowej, usunięcie pozostałości zrujnowanego domu przedpogrzebowego i frontowej części drewnianego płotu, wstawienie nowej bramy i furty oraz ujęcie części terenu ogrodzeniem z drutu. Choć prace w proponowanym zakresie początkowo zlecono, ostatecznie nie doszły one do skutku, co 17 maja 1940 roku strona żydowska uzasadniła tym, że cmentarz przestał do niej należeć. Jego dalsze losy pozostają na razie nieznane, choć nie ma wątpliwości, że w 1945 roku jego stan był bardzo zły.

Po II wojnie światowej pozostawiony bez opieki cmentarz ulegał dalszej degradacji. Obecnie stanowi skwer w granicach sąsiedniego zespołu szkół. Na jego terenie ujawniono jedynie dwa zachowane nagrobki, obecnie przewrócone i przykryte warstwą ziemi. Ilość zachowanych nagrobków może być jednak większa.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.