Dzielnica żydowska znajdowała się w północnej części miasta, przy Rynku II, gdzie zbudowana została synagoga. Głównym źródłem dochodów Żydów był handel oraz rzemiosło. Miasto słynęło z jarmarków, a także z handlu bydłem i końmi. Na wzrost ekonomiczny wpływało położenie przy szlaku handlowym, prowadzącym z terenów zabużańskich do Lublina.

W XVII w. tutejsza gmina żydowska stała się jedną z największych i najbardziej wpływowych w Koronie. Miasto było miejscem zjazdów delegatów biorących udział w obradach Sejmu Czterech Ziem, Waad Arba Aracot. Także pod zaborami, w I poł. XIX w. gmina w Łęcznej należała do najważniejszych ośrodków chasydyzmu. Słynnym miejscowym cadykiem był Szlomo Jehuda Lejb Łęczner, uczeń Widzącego z Lublina.

W 1840 r. w mieście mieszkało 1754 Żydów. W 1846 r. spłonęła niemal cała dzielnica żydowska, jednak wkrótce została odbudowana. W latach 1879–1902 Łęczna stanowiła własność żydowskiego finansisty i przemysłowca Jana Gotliba Blocha.

W okresie międzywojennym gmina w Łęcznej posiadała synagogę, dom modlitwy, łaźnię, dom przedpogrzebowy, cmentarz oraz sklep. W mieście działały aktywnie żydowskie partie i organizacje polityczne, funkcjonowało też wiele prywatnych chederów, gminna szkoła Talmud-Tora, ortodoksyjna szkoła dla dziewcząt Bet Jaakow, biblioteka oraz młodzieżowe organizacje syjonistyczne. W 1935 r. w miejscowości mieszkało 2273 Żydów.

Po 1939 r. Łęczna znalazła się ostatecznie pod okupacją niemiecką. Pod koniec 1939 r. Niemcy wydali m.in. zarządzenia dotyczące obowiązku noszenia opaski z gwiazdą Dawida. W 1940 r. powstał Judenrat oraz otwarte, nieogrodzone getto na obszarze Rynku III i w okolicach synagogi. Oprócz miejscowych, znaleźli się w nim także Żydzi ze Słowacji, Czech i Moraw oraz Niemiec. Młodych i zdolnych do pracy osadzono w obozie w Milejowie, gdzie pracowali przy budowie drogi Milejów – Łęczna.

W 1942 r. nastąpiła likwidacja getta. Niemcy wywieźli większość więźniów do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze, a pozostałych rozstrzelali.

Opis

Cmentarz żydowski w Łęcznej został założony prawdopodobnie w II poł. XVI w., kiedy powstała samodzielna gmina. Najstarsza wzmianka pochodzi dopiero z 1639 roku. Nekropolia znajdowała się na południowy zachód od miasta, w znacznej odległości od centrum, przy szosie prowadzącej z Lublina do Włodawy. Obecnie jest to teren przy ul. Pasternik, przy stadionie piłkarskim Górnik Łęczna.

Pierwotnie w jednym z narożników cmentarza stał dom stróża oraz szopa na narzędzia, które wybudowano w 1858 roku. Obszar nekropolii wielokrotnie powiększano, a z trzech stron otaczał go ceglany mur. Nagrobki były wykonywane z piaskowca, granitu i betonu oraz ustawiane na przemian – rząd pochówków należących do mężczyzn, a następnie do kobiet.

Podczas okupacji niemieckiej cmentarz stanowił miejsce egzekucji oraz pochówków osób zmarłych lub zabitych na terenie miasta. Po 1945 r. istniejące jeszcze nagrobki zostały rozkradzione, a następnie wykorzystane do budowy podmurówek, schodów, krawężników oraz fundamentów. W latach 50. i 60. XX w. w południowej części cmentarza wzniesiono dwa baraki mieszkalne i komórki, a teren zaorano i obsadzono drzewami.

W 1984 r. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łęczyńskiej rozpoczęło działania zmierzające do odzyskania macew. Dzięki jego zabiegom oraz pomocy ówczesnego Muzeum Regionalnego (mieszczącego się w synagodze) znaleziono dwie całe macewy oraz blisko 40 reliktów. Ulokowano je jednak nie na cmentarzu, a na ogrodzonym trawniku koło synagogi. W 2005 r., dzięki inicjatywie rabina Mejera Izraela Gabaya, został wzniesiony nowy ohel wspomnianego cadyka Szlomo Jehudy Lejba Łęcznera. Stanowi on obecnie jedyny obiekt na cmentarzu, a pozostały teren jest całkowicie zarośnięty. 

Oprac. Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.