Największy rozwój gminy żydowskiej przypadł na trzy pierwsze ćwierci XIX wieku. W 1805 r. miasto zamieszkiwało 396 Żydów (30,1%), w 1831 r. – 497 (39%), w 1846 r. – 758 (35%), w r. 1871 – 851 (32%), a w 1876 r. – 959 (31%). Następnie rozpoczął się okres spadku ilościowego, od 576 osób w 1885 r. (18,8%) do 253 w 1910 r. (5,9%). W XIX w. gmina żydowska w Tucholi obejmowała swoim zasięgiem obszar powiatu tucholskiego; w 1847 r. w jej skład wchodziło aż 130 okolicznych miejscowości. Od początku XIX w. funkcjonowała synagoga. Gdy w 1837 r. uznano, że grozi zawaleniem, zakupiono parcelę pod budowę nowej przy ul. Zamkowej (Burgstraße). Nową bóżnicę poświęcono 20 września 1843 roku. Obok, przy ówczesnej ul. Synagogalnej (Synagogenstraße), powstały inne elementy zespołu synagogalnego, w postaci łaźni i domu gminnego. Obecnie teren ten znajduje się w sąsiedztwie Domu Kultury przy ul. Gabrychów.

Porządek synagogalny (Synagogen-Ordnung) przyjęto w 1859 roku. Rabinami Tucholi byli m.in. Samuel Isaac Caro (1828), Abraham Selig Karo (1829), Lipman Thorner (1831–1837), Salomon Horwitz (1837–1866) oraz dr Grünfeld (do 1920). Działało bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza (jako Chewra Kadischa Verein), przekształcone potem w Stowarzyszenie Opieki i Pogrzebowe (Krankenpflege und Bestattungverein). W 1870 r. powstało Izraelickie Stowarzyszenie Kobiet (Israelitische Frauen Verein). Działalnością charytatywną zajmowało się kilka fundacji. Jedną z nich finansował Samuel Fabian.

Dzieci żydowskie początkowo korzystały ze szkolnictwa prywatnego. W latach 20. XIX w. pokątnie nauczało czterech nauczycieli. Presja administracji skłoniła jednak władze gminy żydowskiej do zatrudnienia koncesjonowanego nauczyciela Salomona Sterna. W 1834 r. uruchomiono drugą klasę w prywatnej szkole żydowskiej. W 1849 r. powstała publiczna żydowska szkoła wyznaniowa z dwoma nauczycielami. W 1851 r. przeniesiono ją do nowego budynku przy synagodze. Placówka działała do 1878 r., tj. do chwili likwidacji szkół wyznaniowych.

Wiosną 1900 r. wybuchły w Tucholi i wielu innych miejscowościach Prus Zachodnich rozruchy antyżydowskie po rzekomym mordzie rytualnym, do jakiego miało dojść w nieodległych Chojnicach.

Sytuacja Żydów w Tucholi uległa znaczącej zmianie po 1920 r., gdy miasto znalazło się granicach Polski. Odpływ Żydów, zapoczątkowany już w latach 70. i 80. XIX w., przybrał na znacznie na sile. Z 253 Żydów w 1910 r. (5,9%), pozostało w 1921 – 118 (2,7%), w 1925 – 68 (1,8%), a 1931 r. – 51 (1,1%). W tym ostatnim roku było to dokładnie 19 rodzin: Icchaka Rubinsteina, Hersza Izbickiego, Szrama, Maxa Maschke, Liny Jakobius, Rytlewskiego, Hermana Lewińskiego, Eliasza Brauna, Seifego, Lindenstrauss, Maxa Nascha, Bukofzera, Abrahama Bluhma, Juliusa Rosena, Jakuba Grynberga, Solbigera, Tobiasza Wygodnego, Hoffera, Łęczyckiego. Kolejne rodziny żydowskie mieszkały w okolicznych wsiach, które organizacyjnie podlegały gminie tucholskiej: Cekcynie (w 1931 – pięć osób), Kęsowie (dwie), Śliwicach (trzy), Rosochatce (sześć), Wysokiej Wsi (cztery). W 1932 r. gminę w Tucholi zniesiono i włączono w granice gminy żydowskiej w Chojnicach, która przejęła wszelkie składniki majątkowe. Powiększona gmina w 1938 r. dysponowała majątkiem ruchomym o wartości 2526 zł oraz nieruchomym wartym 64 400 zł; jej zadłużenie wynosiło 2000 złotych. Tuż przed wybuchem wojny w 1939 r. pozostała w Tucholi tylko jedna rodzina.

W końcu września 1939 r. Niemcy dokonali masowego mordu na ludności żydowskiej i polskiej. W Nowej Tucholi, na polu kierownika miejscowego Selbstschutzu Kurta Mertena-Feddelera rozstrzelali 47 Żydów z terenu całego powiatu tucholskiego (obecnie znajdują się tam ogródki działkowe przy ul. Sępoleńskiej). Zginęli m.in.: Cella Jacobius z czteroosobową rodziną, Hanne i Johann Maschke, Lewiński z żoną i dzieckiem wraz z córką i zięciem oraz ich dwójką dzieci, Sally Rittlewski (Rytlewski) z córką, czteroosobowa rodzina Blumów (dwie córki Frieda i Selma przed aresztowaniem popełniły samobójstwo), Jona Blecher, małżeństwo Roze, małżeństwo Braun z dzieckiem, Johanna Schram z córką i wnuczką, trzyosobowa rodzina Szwartz, siedmioosobowa rodzina miejscowego kantora Hersza Izbickiego.

Na przełomie lat 1939 i 1940 Niemcy rozebrali synagogę, a w końcu listopada 1940 r. wysadzili jej fundamenty. W 1940 r. zniszczyli także cmentarz; nagrobki potłuczono na kostki i wykorzystano do brukowania ulic. W poszukiwaniu kosztowności rozebrano dom Eliasza Brauna przy Rynku. Po tucholskich Żydach praktycznie nic nie ocalało. W jednym z berlińskich muzeów znajduje się Korona Tory (Keter Tora) pochodząca z synagogi w Tucholi, której fundatorką była Emma Selbiger z domu Lewinnek. Koronę tę zakupiono na aukcji w Stanach Zjednoczonych. W dniu 20 września 2010 r. w Tucholi odsłonięto tablicę pamiątkową w sąsiedztwie byłej synagogi z napisem: „Pamięci byłych mieszkańców Tucholi narodowości żydowskiej zamordowanych przez niemieckiego okupanta jesienią 1939 r.”

Opis

Cmentarz żydowski Tucholi powstał zapewne w początku XIX w., przy obecnej ul. Towarowej 4 (jego lokalizacja prawdopodobnie odpowiada współczesnej działce nr 1782/1), na zboczu doliny rzeki Kicz. Na mapie z 1933 r. prowadziła do niego boczna polna droga będąca odgałęzieniem drogi do Rudzkiego Mostu. Po dojściu do cmentarza żydowskiego polna droga prowadziła dalej w kierunku cmentarza wojskowego. Cmentarz zajmował trudną do ustalenia powierzchnię około lub ponad 3 ha (w karcie cmentarza podano 3,89 ha). Na przełomie lat 20. i 30. XX w. cmentarz składał się z czterech kwater, które oddzielały alejki. Najprawdopodobniej posiadał ogrodzenie. W jego obrębie znajdował się dom dla stróża, budynek gospodarczy grabarza oraz ok. dwie puste morgi gruntu, zarezerwowane zapewne na powiększenie nekropolii. Poza miejscową ludnością żydowską pogrzebano na nim jeńców rosyjskich wyznania mojżeszowego z pobliskiego obozu jenieckiego z lat I wojny światowej i wojny polsko-bolszewickiej.

Po wojnie teren całkowicie zniszczonego przez Niemców cmentarza zajęła Spółdzielnia Transportu Wiejskiego w Tucholi. W trakcie budowy magazynów i stacji paliw wykopywano szczątki w metalowych trumnach. Obecnie na jego terenie cmentarza znajduje się skład materiałów budowlanych.

Oprac. Tomasz Kawski