Pozwolono im wybudować 10 domów przed bramą międzyrzecką, na parcelach nabytych od miasta. Przywilej zezwalał na handel różnymi towarami, produkcję i sprzedaż alkoholu, a także na zabicie rocznie na własne potrzeby 5 wołów oraz kwartalnie 10 cieląt i owiec. Przywilej nakładał też na Żydów obowiązki – przestrzeganie katolickich świąt, wyszczególnionych zakazów w dni jarmarczne, a także uiszczanie corocznej opłaty na św. Jana proboszczowi z Babimostu i na św. Marcina staroście z Babimostu. Oprócz opłat wskazanych w dokumencie płacili w czasach polskich pogłówne – za każdego Żyda od ukończenia pierwszego roku życia. W razie wyższej konieczności przewidziane były dodatkowe opłaty.

Pod panowaniem pruskim kwestie opłat uległy zmianie. Obowiązek płacenia pogłównego ograniczono do wieku od 14 do 60 lat, ale jego wysokość wzrosła do 10 guldenów. Do tego dochodziła jeszcze opłata za zawarcie małżeństwa w wysokości od 7 do 15 talarów. W tym okresie brójeccy Żydzi zajmowali się głównie handlem wełną. Później sporo było wśród nich również krawców i kuśnierzy.

Przed 1800 r. w okolicy bramy międzyrzeckiej, przy rozwidleniu Kirchhofstraβe i Meseritzer Straβe (dziś ul. Cmentarna i Poznańska), Żydzi zbudowali synagogę z muru pruskiego. Obecnie w tym miejscu stoi budynek mieszkalny (ul. Poznańska 23). W 1834 r. powstała szkoła żydowska. Prawdopodobnie mieściła się przy synagodze. W 1840 r. gmina żydowska osiągnęła największą liczebność; na 1837 mieszkańców przypadało 209 Żydów. Przed 1850 r. Żydzi zbudowali w Brójcach mykwę – parterowy, murowany budynek, nakryty dwuspadowym dachem. Stoi ona do dziś przy ul. Poznańskiej 64; po 1945 r. służyła jako budynek mieszkalny, obecnie jest opuszczona.

Ogólna tendencja ucieczek Żydów z małych wschodnich miasteczek prowincji poznańskiej do dużych miast na zachodzie nie ominęła również Brójec. Doprowadziło to w 1889 r. do rozwiązania gminy i przejęcia jej legatów przez pobliską gminę w Trzcielu. Spis ludności w Brójcach w 1900 r. wykazał już tylko jedną żydowską mieszkankę, Rosalie Brunn, córkę ostatniego rabina.

W czasie II wojny światowej, na północ od miasta, powstał obóz karny Brätz. Początkowo osadzono w nim Żydów z łódzkiego getta, którzy pracowali przy budowie autostrady z Berlina do Poznania. Dziś na terenie byłego obozu znajduje się kamień pamiątkowy, a na cmentarzu komunalnym w Brójcach – pomnik i zbiorowa mogiła ofiar.

Opis

Cmentarz żydowski znajduje się dziś poza granicami wsi Brójce, na północ od niej, przy drodze na Stary Dwór. Z centrum Brójec należy przeciąć drogę krajową nr 92, następnie po ok. 100 m skręcić w prawo, na parking przy cmentarzu komunalnym. Powierzchnia cmentarza wynosi 0,30 ha. Cmentarz prawdopodobnie został założony wraz z pojawieniem się Żydów w Brójcach (1738). Znajduje się na północ od ogrodzenia cmentarza komunalnego. Jest dziś całkowicie porośnięty 30-40-letnią sosną, posadzoną przypuszczalnie już po likwidacji nekropolii. Na kilku odcinkach zachowała się podmurówka z kamieni polnych po dawnym murze cmentarnym. Prawdopodobnie w latach 70. XX w. macewy z cmentarza żydowskiego zostały użyte do wykonania fundamentów ogrodzenia znajdującego się obok cmentarza komunalnego. Obecnie zachowała się tylko jedna macewa (przemieszczona) i kilka fragmentów pozostałych. W 2014 r., przy wejściu na cmentarz, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego odsłoniła kamienną tablicę z napisem: „Cmentarz żydowski w Brójcach. Pamięci Żydów tu spoczywających” (w języku polskim, hebrajskim i niemieckim). Dwa lata wcześniej odsłonięto tablicę informacyjną.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN