Historia 

Warta była miastem królewskim. Przybycie pierwszej większej grupy ludności żydowskiej nastąpiło około 1534 roku. Była to grupa, która uciekała z Czech przed kontrreformacją. Wkrótce potem miała powstać gmina żydowska. Po jej założeniu wzniesiono drewnianą synagogę a przy niej, od strony północnej, cmentarz, którego przepełnienie nastąpiło zapewne pod koniec XVIII wieku. Od początku kolejnego stulecia pogrzeby odbywały się już w nowej lokalizacji; na terenie położonym na peryferiach miasta przy ul. Sadowej. Pierwotna powierzchnia cmentarza wynosiła około 2 ha. Zajmował wówczas teren rozplanowany na planie nieregularnego czworokąta. Otaczało go z trzech stron ogrodzenie wzniesione z cegły i częściowo pustaków. Brama była umiejscowiona pierwotnie przy ul. Sadowej, bowiem ul. Deczyńskiego wytyczono dopiero w latach 60 XX wieku. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1812 roku.  

Szacuje się, że do 1939 roku pochowano tu około 4000 osób. Pochówki oznaczano obrobionymi kamieniami, bądź macewami. Okupacja niemiecka przyniosła egzekucje na terenie cmentarza a także pochówki zbiorowe zamordowanych. Ostatni pochówek odbył się w 1945 roku. Po wojnie wielkość cmentarza określano na 1,2 do 1,7 ha, a jego stan był zły: większość nagrobków była zdewastowana, poprzewracana, niektóre popękane i potłuczone. Jedynie około 30 macew pozostało nienaruszonych. Teren był zarośnięty, służył za wysypisko śmieci i pastwisko, przetrwały jedynie fragmenty ogrodzenia. W 1984 roku Ireneusz Ślipek, lokalny regionalista i społecznik, zajął się jego porządkowaniem i działaniami, mającym na celu uratowanie nekropolii. Władze miasta planowały utworzyć na jej terenie park i pozostawić tylko lapidarium. W 1986 roku usunięto z gruntu prawie wszystkie macewy, ocalała tylko jedna, upamiętniająca kobietę o imieniu Jochewel, zmarłą w 1936 roku. Dalsza dewastacja  została przerwana, kiedy sprawą zajęło się ówczesne Ministerstwo ds. Wyznań. Ostatecznie podjęto decyzję o zachowaniu cmentarza. I. Ślipek, jako społeczny opiekun zabytku, przez kilka lat oczyszczał teren z gruzu i śmieci, uzyskał fundusze na jego ogrodzenie (powstało w 1987 r.)  i prace porządkowe. Odnalazł i oznakował mogiłę dziesięciu Żydów powieszonych w 1942 roku, sporządził tablice informujące o historii i znaczeniu miejsca. Zajął się także powtórnym ustawianiem płyt nagrobnych zarówno wcześniej usuniętych, jak i przewróconych przed laty i porośniętych darnią. Wiele płyt wymagało sklejenia. Część macew wróciła na pierwotne miejsce, pozostałe, których usytuowania nie udało się ustalić, ulokowano w rzędach, zgodnie z podziałem na kwatery męskie i żeńskie. Społecznik sporządził również szczegółową dokumentację fotograficzną nagrobków i gromadził materiały archiwalne dotyczące m. in. dziejów Żydów w Warcie. 

Potomkowie Żydów warckich ufundowali tablice upamiętniające pomordowanych członków rodziny oraz sfinansowali prace kamieniarskie przy innych nagrobkach. W 1992 roku powstał pomnik upamiętniający dziesięciu powieszonych w 1942 roku Żydów oraz pomnik ku pamięci zamordowanych w czasie likwidacji warckiego getta. Właścicielem cmentarza jest obecnie łódzka Gmina Wyznaniowa Żydowska. Od kilku lat cmentarz pozostaje pod opieką Stowarzyszenia im. Ireneusza Ślipka na rzecz dialogu polsko-żydowskiego w Warcie. Poza opieką techniczną nad nekropolią Stowarzyszenie organizuje wydarzenia, które m. in. przybliżają lokalnej społeczności dzieje Żydów w Warcie. W 2023 roku na terenie cmentarza umieszczono kilka tysięcy fragmentów macew pochodzących z nowego cmentarza w Blaszkach, odnalezionych w czasie robót drogowych. W 2024 roku oba warckie cmentarze zostały oznakowane w ramach ogólnopolskiego programu znakowania cmentarzy żydowskich.

Opis 

Cmentarz położony jest w północnej części miasta Warta. Od południa sąsiaduje ze stadionem klubu sportowego Jutrzenka. Jego zachodnią granicę wyznacza ul. Sadowa, południową ul. Deczyńskiego, od północy i wschodu otaczają go tereny zielone, uprawne i pojedyncze gospodarstwa. Zajmuje obecnie powierzchnię 1,3 ha., w kształcie nieregularnego wielokąta. Całość okala współczesne ogrodzenie pełne. Brama wjazdowa oraz furtka usytuowane są w narożniku południowo-zachodnim. Przy południowej partii ogrodzenia, od strony wewnętrznej, znajduje się duże lapidarium, w którym złożono fragmenty nagrobków z Błaszek. Od strony ulicy umieszczono na nim tablice przybliżające dzieje osadnictwa oraz nekropolii w Warcie (stanowił element wystawy „Wycieczka w przeszłość”). Na przęsłach okalających wejście na teren nekropolii umieszczono napisy w języku polskim i hebrajskim, w pobliżu bramy znajdują się także tablice informacyjne. Nie zachował się pierwotny podział na kwatery oraz ciągi komunikacyjne. Obecnie nekropolia podzielona jest na 6 sektorów, na terenie których znajduje się ponad 900 macew. Największa grupa macew oraz kamieni nagrobnych ulokowana została w północnej części, są one wtórnie poustawiane w regularnych rzędach. Niektóre zachowały ślady polichromii. W południowo-wschodniej partii cmentarza usytuowane zostały tablice pamiątkowe pochowanych tu ofiar terroru hitlerowskiego, mi. członków rodziny Gelbart i Chany Rozy Fridman z dzieckiem. 

Teren dostępny cały rok.

Oprac. Anna Michalska OT NID w Łodzi, 03-02-2025 r.