W miastach należących do biskupów poznańskich do 1793 r. obowiązywał średniowieczny przywilej de non tolerandis Judeais, zatem mogli się pojawić tuż po jego zniesieniu. Na pewno gmina istniała już na początku XIX wieku. Urodziła się wtedy w mieście Wilhelmina, późniejsza żona rabina z Międzychodu i Babimostu. W 1808 r. mieszkało w Pszczewie 98 Żydów, a szczyt demograficzny gmina osiągnęła w 1840 r. – liczyła 173 osoby, zajmujące się głównie handlem i rzemiosłem.

W XIX w. w Pszczewie istniały synagoga, cheder, mykwa i jatka koszerna. Specyficznym wątkiem w dziejach gminy była… sprawa kryminalna. Do lat 40. XIX w. działała bowiem w okolicy szeroko rozgałęziona szajka złodziei, oszustów i paserów. Należeli do niej też chrześcijanie. Zamieszane w proceder były wszystkie pszczewskie stany i klasy, a najgorszymi niegodziwcami okazali się właśnie reprezentanci gminy żydowskiej oraz rajcy miejscy. Funkcjonujące w mieście warsztaty dostarczały złodziejom niezbędnych narzędzi, nie było też problemów z „załatwieniem” fałszywego świadka. W 1832 r. policja rozpracowała szajkę – w śledztwach prowadzonych w sprawie wielokrotnych włamań w Berlinie ślady doprowadziły właśnie do Pszczewa. Z pomocą mieszkańców Międzyrzecza winni zostali aresztowani. W tym okresie działał kryminalnie w Stanach Zjednoczonych Żyd z Pszczewa, Abraham Isaak Leslauer vel Greenthal. W poświęconej mu monografii badacz historii wielkopolskich Żydów, Edward Luft, nazywa go „największym kieszonkowcem XIX w. w Stanach Zjednoczonych, a może i na świecie”. Stworzył w Ameryce organizację, strukturą przypominającą mafię. Jego poczynania chętnie śledziły amerykańskie gazety. Zmarł w Nowym Jorku w 1877 r., w wieku 67 lat.

Od połowy XIX w. liczebność pszczewskiej gminy, podobnie jak w innych okolicznych miejscowościach, systematycznie zmniejszała się. Pod koniec XIX w. gmina liczyła 58 osób. Po I wojnie światowej oraz podziale powiatu międzyrzeckiego nową granicą polsko-niemiecką, liczba ludności żydowskiej w Pszczewie spadła jeszcze bardziej. Przed dojściem Hitlera do władzy gmina liczyła już tylko 28 członków, z których połowa przypadała na dwie najbardziej znaczące rodziny: Deutschkronów i Treitelów. Na przełomie lat 1938 i 1939  mieszkało jeszcze w Pszczewie czternaście osób narodowości żydowskiej.

Od 1819 r. istniała synagoga. Potwierdza to pieczęć gminy z napisem „Sinagoga Siegel zu Betsche 1819”. Wkrótce uległa zniszczeniu, ale odbudowano ją w 1854 roku. To niewielki, zachowany do dziś budynek w południowej części Pszczewa, przy ul. Międzyrzeckiej 2, zbudowany z tzw. muru pruskiego; ściany są obecnie otynkowane, a wnętrze było wielokrotnie przebudowywane. W 2008 r. była jeszcze nad przedsionkiem empora dla kobiet. Ostatnia większa uroczystość odbyła się w synagodze w 1935 roku. Była to bar micwa zamieszkałego później w Izraelu Leonarda Deutschkrona. Do 1938 r. odbywały się w niej już tylko sporadyczne spotkania i nabożeństwa.

19 maja 1938 r. naziści rozpoczęli procedurę likwidacji gminy żydowskiej w Pszczewie. W czasie „nocy kryształowej” (9–10.09.1938) synagoga została sprofanowana przez aktywistów z SA i bojówki Hitlerjugend. Po wywiezieniu Żydów z Pszczewa w marcu 1940 r. do obozu Bürgergarten koło Piły albo w 1942 r., budynek synagogi przejął malarz Otto Lemke, który przerobił ją na pracownię. Po wojnie budynek nadal służył jako warsztat malarski i wozownia. Następnie przejął go Bruno Pujanek na warsztat ślusarski. W latach 70. XX w. widoczne jeszcze były na suficie ślady pierwotnej polichromii – złote gwiazdy na niebieskim tle, symbolizujące niebo. Obecnie budynek dawnej synagogi należy do prywatnego właściciela. Istnieje w Pszczewie do dziś jeszcze kilka innych nieruchomości pożydowskich, m.in. przy obecnej ul. Kościelnej 10 – były dom przodków Inge Deutschkron, która szczęśliwie osiadła w Anglii, a w 1978 r. napisała autobiografię Nosiłam żółtą gwiazdę. Na jej podstawie powstała sztuka teatralna Od dziś nazywasz się Sara.

Opis

Cmentarz żydowski znajduje się ok. 1 km na południowy zachód od centrum Pszczewa, przy drodze do Trzciela. Położony na niewielkim wzniesieniu, którego stok opada w kierunku wschodnim. Wschodnia część cmentarza została przekształcona prawdopodobnie w 1944 r., kiedy Niemcy tworzyli tu umocnienia polowe Trzcielskiego Rejonu Umocnionego (Tirschtiegel-Riegel). Powierzchnia cmentarza wynosi ok. 0,17 hektara.

Data założenia cmentarza nie jest znana. Mogło to nastąpić na początku XIX w., kiedy zawiązywała się gmina żydowska. Na współczesnym pamiątkowym kamieniu jest podany rok 1730, ale ta data nie ma potwierdzenia w źródłach. Ostatni pochówek miał miejsce w 1938 roku. W latach 70. XX w. na mocy decyzji administracyjnej przeprowadzono likwidację cmentarza. Do tego czasu mogło być na nim jeszcze ok. 10 macew, w tym jedna z 1810 roku. Fragment innej macewy jest przechowywany w pszczewskim muzeum „Dom Szewca”, w którym znajduje się też ekspozycja poświęcona pszczewskim Żydom. Oprócz starodrzewu, który wyróżnia to miejsce, jest tu obecnie jedna macewa, odnaleziona w 1995 r. przez Towarzystwo Przyjaciół Pszczewa. Należy do Josepha Posnera, zmarłego 7 sierpnia 1861 roku.

Na skraju cmentarza odsłonięto pamiątkowy kamień z gwiazdą Dawida i napisem: „Cmentarz żydowski 1730–1939”. Na uroczystość przyjechał Leonard Deutschkron z Izraela, którego najbliżsi spoczęli w tym miejscu. O upamiętnienie zadbała mieszkanka Pszczewa, Wanda Stróżczyńska, i Towarzystwo Przyjaciół Pszczewa.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN