Pierwsza wzmianka pojawia się dopiero w dokumencie z 1706 r., w którym król Fryderyk I stwierdził: „Wobec faktu, że zgłosiła się pewna grupa Żydów z zamiarem osiedlenia się w naszych wsiach Witnica i Boleszkowice, oznajmiamy, że nie ścierpimy ich tam obecności i rozkazujemy ich z tych wsi wyrzucić. A gdyby zechcieli zamieszkać w miastach Nowej Marchii, jak to się tam zdarza, również ich tam mieć nie chcemy”. Można na podstawie tego aktu wywnioskować, że Żydzi już w Witnicy zamieszkali, po czym, zgodnie z wolą króla, zostali z niej usunięci.

Następne informacje o Żydach w Witnicy pochodzą dopiero z ok. 1812 r., gdy osiedli tu na podstawie tzw. edyktu emancypacyjnego. Dokonali zapewne wtedy zakupu ziemi pod cmentarz, możliwe też, że utworzyli gminę. Zachowane źródła w nieprecyzyjny sposób wykazują liczebność społeczności do 1939 roku. Szczytowa liczba członków gminy – 88 mogła przypaść na rok 1875. Potem, zgodnie z ogólną tendencją zauważalną na wschodzie Niemiec, było ich już coraz mniej.

W 1864 r. Żydzi zbudowali niewielką synagogę przy ówczesnej Wilhelmstraβe (dziś skrzyżowanie ulic Sikorskiego i Rutkowskiego). Była to budowla na planie prostokąta, z nieotynkowanej cegły, nakryta dwuspadowym dachem z niewielką wieżyczką na środku, posiadająca boczną przybudówkę. W 1935 r. upadająca gmina odsprzedała budynek członkowi NSDAP, Hermanowi Strunkowi. Dzięki tej transakcji synagoga ocalała w „noc kryształową”. Po wojnie służyła za magazyn. W 1965 r. została rozebrana, a na jej miejscu zbudowano dom mieszkalny. W 2001 r. lokalizację upamiętniono kamieniem z gwiazdą Dawida oraz tablicą z tekstem w językach polskim, niemieckim i hebrajskim „Tu stała niegdyś synagoga 1864 – 1935 – 1965”.

W Witnicy zachowało się do dziś kilka budynków pożydowskich. Przy dawnej Landsberger Straβe 59 (dziś Rutkowskiego) stoi dawny dom Krohnów, właścicieli firmy Krohn & Co., jednej z najważniejszych rodzin żydowskich w mieście; obecnie mieści sklep. Przy dawnej Landsbergerstraβe 3 stoi okazały budynek, który należał do rodziny Stengerów. Mieścił się w nim sklep tekstylny, a dziś jest Bank Spółdzielczy. Rodzina Gutmannów miała dom handlowy przy dawnej Landsbergerstraβe 5; handlarz skór Abraham Jakobsberg – przy Cüstriner Straβe 12 (dziś również Rutkowskiego), handlarz meblami Max Hirsch –  przy Cüstriner Straβe 10.

W 1938 r. ostatni przewodniczący gminy synagogalnej, Leo Bär, rozwiązał gminę. Jego rodzina została zmuszona do sprzedaży domu niemieckiemu nabywcy. Obiekt ten wznosi się do dziś, ma adres ul. Gorzowska 10, a służy jako siedziba Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” (w likwidacji).

Opis

Cmentarz żydowski w Witnicy został założony w południowo-zachodniej części miasta, przy ówczesnej Mühlenstraβe (dziś ul. Wojska Polskiego). Leży na lekko wznoszącym się wzgórzu, zwanym przez Niemców Judenberge („góry żydowskie”). Jego powierzchnia wynosi 0,2 hektara. Data założenia nekropolii nie jest znana. Można przyjąć, że nastąpiło to na początku XIX w., czyli z chwilą osiedlenia się Żydów w mieście. Najstarszy nagrobek należy do Schejnche Joachimsthala, zmarłego 9 września 1835 roku. Jednakże dopiero Salomon Gutmann, zmarły 12 grudnia 1848 r. w wieku pięciu miesięcy, był pierwszym Żydem z Witnicy, którego dokument pochówku jest znany. Grób jednej z jego sióstr, Henriette Gutmann, zmarłej w 1886 r. istnieje do dziś. W latach 1847–1903 pochowano na cmentarzu co najmniej 85 osób. Rok 1903 to data najmłodszego z zachowanych nagrobków; kiedy odbył się ostatni pochówek – nie wiadomo.

W czasie „nocy kryształowej” (9–10.11.1938), a także później, cmentarz nie został uszkodzony. Dopiero w latach 50. XX w. rozpoczęła się jego dewastacja: grabież i niszczenie nagrobków, składowanie śmieci. W latach 80. XX w. teren kilkakrotnie porządkowali harcerze. W latach 90. XX w. władze miasta ufundowały tablicę z gwiazdą Dawida i napisem „Cmentarz żydowski”. W 1995 r. wykonano inwentaryzację konserwatorską cmentarza, a w 2009 r. zabezpieczono pozostałe zniszczone nagrobki. Według ankiety z wizji terenowej cmentarza przeprowadzonej w 2018 r. na cmentarzu ujawniono: 10 całych macew, kilkadziesiąt fragmentów macew i postumentów, ok. 20 obmurowań mogił, niskie murki oporowe i stopnie schodów terenowych, kilka lip w alei. Z historycznego ogrodzenia pozostało kilka betonowych słupków oraz fragmenty ogrodzenia współczesnego.

Cmentarz został wzorcowo odrestaurowany przez administrację miejską, przy wsparciu finansowym Wolfganga Stammwitza, który przygotowuje monografię witnickich Żydów. Praca ma się ukazać w 2022 r. i ma być tłumaczona na język polski. Cmentarz żydowski w Witnicy stanowi ostatni przystanek wycieczki po mieście organizowanej co roku przez Stowarzyszenie Educatio Pro Europa Viadrina w ramach „Dni Kultury Żydowskiej”.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.