W 1808 r. odnotowano obecność 4 Żydów (stanowili 0,2% ogółu ludności), w 1812 r. – 99 (4,9%), w 1820 r. – 218 (6,6%), w 1829 r. – 411 (9,2%), w 1837 r. – 612 (13,3%), w 1852 r. – 1170 (18,6%), w 1877 r. – 2515 (19,6%), w 1890 r. – 3623 (18%), w 1909 r. – 6831 (20,5%), w 1920 r. – 10 684 (24,8%), w 1931 r. – 10 209 (18,2%), w 1933 r. – 11 996 (20,2%), w 1937 r. – 11 976 (18,3%), wreszcie w połowie r. 1939 około 13 000 (około 19%).

Włocławscy Żydzi początkowo organizacyjnie podlegali dozorowi bóżniczemu w Brześciu Kujawskim, jednak już w latach 30. XIX w. uzyskali niezależność organizacyjną. W okresie międzywojennym obszar gminy we Włocławku obejmował granice miasta oraz leżący na prawym brzegu Wisły Szpetal Dolny.

Działalność kilku żydowskich organizacji o charakterze samopomocowym oraz kulturalno-oświatowym władze rosyjskie zaczęły tolerować w początkach XX w., jednak ich prawdziwy rozkwit miał miejsce w końcowym okresie trwania I wojny światowej oraz w odrodzonej w 1918 r. Polsce. Powołano wówczas kilkadziesiąt organizacji zawodowych, działało kilkanaście kooperatyw, rzemieślniczych banków ludowych, kas kredytowo-oszczędnościowych, towarzystw wzajemnego kredytu czy spółdzielni pracy. Swoje oddziały miejscowe miało wiele organizacji kulturalno-oświatowych (np. „WIZO”, „Agroid”, „Frajheit”, „Szul Kult”, „Moriah”, „Tarbut”, „Sfos Emes”, „Hatechija”, „Auxilium Academiccum Judaicum”, Towarzystwo Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, Towarzystwo Przyjaciół Żydowskiego Instytutu Naukowego, Zjednoczenie Szkół Żydowskich, Stowarzyszenie I. L. Pereca, „Ort”). Licznie były reprezentowane organizacje dobroczynne (m.in.: Towarzystwo Niesienia Pomocy Ubogim Chorym Żydom „Linas Hacholin”, Ochotnicze Stowarzyszenie Nocnego Pielęgniarstwa, Stowarzyszenie Wspomagania Chorych Żydów „Linas Hacedek”, Towarzystwo Wspierania Biednych Żydów miasta Włocławka, Towarzystwo Dom Starców „Moszaw Zkenin”, Bractwo Pogrzebowe i Ostatniej Posługi „Chewre Kadisze i Bikur Cholin”, „Hachnasas Kalo”, Dom Sierot i Ochronka dla Dzieci Żydowskich im. Maurycego Szenfelda, Centralne Stowarzyszenie Opieki nad Dziećmi i Sierotami Żydowskimi „Cestondz”, Towarzystwo „Polinfernat”, Żydowska Kuchnia „Beth-Am”, Sobotnia Kuchnia Żydowska, Towarzystwo Kolonii Letnich dla Dzieci Żydowskich. Ubodzy korzystali z usług kilku domów noclegowych.

Rozmaite środowiska syjonistyczne utrzymywały „Alijah Bet” (Dom Emigranta), Centralne Towarzystwo Emigracyjne „Jeas”, Ligę Pomocy Pracującej Palestyny, „Keren Hajesod”, „Keren Kajemet Le’Israel”. Syjoniści Ogólni wspólnie z „Haszomer Hacair” zorganizowali kibuc rzemieślniczy przy ul. Brzeskiej 18. Zwolennicy frakcji „Al Hamiszmar” utworzyli „Hechaluc Haklalcijoni” i „Hanoar Hacijoni”. Wspólnymi siłami „Haszomer Hacair” i „Bejtaru” organizowano kolonie letnie. Działały także liczne organizacje sportowe, paramilitarne i turystyczne: Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowego „Makabi”, Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczne, Żydowski Klub Sportowy „Kraft – Siła”, Stowarzyszenie Robotniczego Wychowania Fizycznego „Jutrznia”, Robotnicze Stowarzyszenie Wychowania Fizycznego „Gwiazda” („Sztern”), Związek byłych Wojskowych im. Włodzimierza Żabotyńskiego „Brith Hachajał”, Związek Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Państwa Polskiego oraz Koło Związku Rezerwistów Kombatantów Żydów, „Hechaluc Pionier” i „Młody Hechaluc Pionier”. Z inicjatywy „Haszomer Hacair” utworzono organizację sportową „Shomriah”. Propagowaniem turystyki zajmowało się Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze.

Włocławek był jednym z największych centrów wydawniczych żydowskiej prasy w międzywojennej Polsce. Odbiorcami lokalnej prasy byli Żydzi z Włocławka i okolicznych miast. Czytali „Undzer Rajon Cajtung”, „Włocławker Sztyme”, „Włocławker Trybune”, „Włocławker Wort”, „Włocławker Wochenblat”, „Włocławker Weker”. Niektóre tytuły docierały także do Żydów w Wielkopolsce i na Pomorzu („Włocławker Leben”), Kutna i Płocka („Włocławker Sztyme” zawierał dodatek „Kutner Sztyme”). Sporadycznie ukazywały się miesięczniki; „Undzer Ruf”, „Włocławker Trybune”, „Szalheweth”, „Włocławker Sztyme”, „Z Ławy Szkolnej”, „Kfir”, „Hacefira”. Publikowano także znaczną ilość jednodniówek. Wpływ na życie kulturalne wywierały biblioteki. Działało ich kilkanaście, a także kilka księgarń i antykwariatów.

Pełne spektrum prezentowały oddziały żydowskich partii politycznych z licznymi młodzieżówkami i przybudówkami – od ortodoksyjnej Agudy i syjonistyczno-religijnego Mizrachi po lewicowy Bund. Żydzi wywierali wpływ na działalność KPP, KZMP, MOPR, „Kombundu”. W opozycji do wymienionych znajdowały się oddziały Organizacji Syjonistycznej, Związku Rewizjonistów Demokratów, Organizacji Syjonistów Rewizjonistów, Cejrej Syjon, Poalej Syjon-Prawicy, Poalej Syjon-Lewicy itd.

Prywatne szkolnictwo religijne tworzyły: żeńska „Bejt Jakow”, Prywatna Szkoła Religijna Powszechna „Jesodej Tora”, zreformowana Prywatna Szkoła Żydowska „Mizrachi” – „Cheder Metukan”, Talmud-Tora. Szkolnictwo świeckie reprezentowały: Żydowska Szkoła Ludowa im. I. L. Pereca, Żydowska Szkoła Gęsieckiego, Żydowska Szkoła Powszechna (tzw. „szabasówka”), Sześcioklasowa Prywatna Szkoła Powszechna Gminy Wyznaniowej Żydowskiej, Prywatne Koedukacyjne Gimnazjum Gminy Żydowskiej we Włocławku.

Żydzi mieszkali najczęściej przy ulicach, które w XIX w. wchodziły w skład tzw. rewiru żydowskiego. Dziesięć ulic zasiedlało ponad 88% populacji włocławskich Żydów – Żabia 6,5%, Kaliska 7,5%, Piekarska 10,1%, Tumska 5,3%, Kościuszki 4,3%, Plac Dąbrowskiego 6,1%, 3 Maja 26,3%, Łęgska 6,4%, Cygancka 8,4%, Królewiecka 7,5%. Przy nich mieściły się gminne instytucje: synagoga przy ul. Żabiej 14 (wybudowana w latach 1847–1854), synagoga przy ul. Królewieckiej 17 (wybudowana w 1908–1910), Talmud-Tora (ul. Królewiecka 5), mykwa (ul. Królewiecka 4), dom sierot (ul. Królewiecka 5), schronisko dla starców przy ul. Stodólnej 35, domy modlitw. Jedynie cmentarz przy ul. Nowomiejskiej 25 oraz dom modlitw w Szpetalu Dolnym ulokowane były na peryferiach miasta. Łącznie majątek gminy, z wyłączeniem prywatnego sztibl chasydów z Góry Kalwarii (ul. Kowalska 2) oraz kilkunastu domów modlitw (Kowalska 2, Królewiecka 33 i 38, Piekarska 8 i 18, Zapiecek 6, Żabia 5, Szpichlerna 20, Stodólna 64, Kaliska 7, Piekarska 15, Plac Dąbrowskiego, Kokoszka), wyceniano w latach 1938–1939 od 349 000 do 475 150 złotych.

Po wybuchu wojny w 1939 r. wielu włocławskich Żydów uciekła z miasta, a część do lutego 1940 r. wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa (znaleźli się m.in. w Warszawie, Włoszczowej, Siedlcach, Zamościu, Tarnowie). Ci, którzy pozostali, znaleźli się w utworzonym przez Niemców getcie, które zaczęło funkcjonować jesienią 1940 roku. Jego więźniów wywożono do obozów pracy dla Żydów w „Kraju Warty” (m.in. Poznań, Poznań-Żabikowo, Poznań-Krzyżowniki), innych deportowano do łódzkiego getta. Poza miejscowymi Żydami do getta włocławskiego trafili Żydzi wysiedlani w 1939 r. z Torunia i powiatu lipnowskiego, a następnie z likwidowanych ościennych skupisk np. Kowala i Brześcia Kujawskiego. Kres istnienia getta przypadł na koniec kwietnia 1942 roku. Ostatnich więźniów Niemcy wywieźli do łódzkiego getta albo do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Kulmhof (Chełmno nad Nerem).

Pierwsi Żydzi, już po wyparciu wojsk niemieckich, zaczęli pojawiać się we Włocławku wiosną 1945 roku. Utworzyli Komitet Żydowski, który niebawem przekształcił się w oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich (CKŻP). W połowie czerwca 1945 r. Komitet Okręgowy CKŻP (obejmujący swoim zasięgiem Włocławek oraz kilkanaście okolicznych miejscowości) grupował 297 członków, w styczniu 1946 r. – 592, w styczniu 1947 r. – 864, w grudniu 1947 – 815, w marcu 1949 – 756. W Komitecie Lokalnym (Miejskim) CKŻP we Włocławku w styczniu 1946 r. było zarejestrowanych 200 osób, w czerwcu 1947 r. – 775, w grudniu 1948 r. – 656, w grudniu 1949 r. – 291. W 1950 r. miejsce CKŻP zajął oddział miejscowy Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów Polskich. W 1961 r. zrzeszał 108 członków. Jego struktury przetrwały, mimo systematycznie malejącej liczby członków, zwłaszcza po tzw. wydarzeniach marcowych 1968 r., do drugiej połowy lat 80. XX wieku. Przez pewien czas po wojnie we Włocławsku działała także Kongregacja Wyznania Mojżeszowego oraz do końca lat 40. XX w. kilka organizacji.

Opis

Nowy cmentarz żydowski we Włocławku przy ul. Al. Chopina 3/5 jest kwaterą grzebalną nr 114 wydzieloną w ramach cmentarza komunalnego. Powstał w 1954 r. po zamknięciu cmentarza przy ul. Nowomiejskiej. Wzniesiono także niewielki budynek domu pogrzebowego. Jego powierzchnia wynosi ok. 0,06 ha (17 x 20 m). Jest ogrodzony ceglanym murem, z dwoma wejściami – od ul. Chopina i od strony administracji cmentarza. Poza nagrobkami przeniesionymi ze starego cmentarza znajduje się 26 nagrobków powojennych, najstarszy pochodzi z 1949 r., najmłodszy z 2009 roku. W narożniku złożono fragmenty nagrobków ze starego cmentarza oraz ulokowano mogiłę zbiorową, także ekshumowaną ze starego cmentarza. W dniu 7 września 2017 r. pochowano szczątki ekshumowane z cmentarza żydowskiego w Dobrzyniu nad Wisłą.

Nowy cmentarz żydowski we Włocławku jest zapełniony w około 25%. Pozostaje jedyną czynną żydowską nekropolią na terenie województwa kujawsko-pomorskiego, gdyż skupisko żydowskie we Włocławku, które odrodziło się po II wojnie, przetrwało do naszych czasów, choć w postaci szczątkowej.

Oprac. Tomasz Kawski