Historia

Pierwsza wzmianka o Żydach w Wieluniu pochodzi z 1537 roku lecz do początku XIX wieku praktycznie nie zamieszkiwali oni w mieście. Wieluń posiadał nadany przez kilku władców przywilej „de non tolerandis Judeais”, na mocy którego Żydzi nie mogli osiedlać się na jego terenie. Na początku XIX wieku sytuacja uległa zmianie, bowiem pruscy zaborcy nie respektowali tego prawa. W 1802 roku Wieluniu zamieszkiwało już około 80 Żydów. Z czasem liczba ta znacznie wzrosła (do 1/3 ludności miasta w 1939 r.). Władze miasta planowały wyznaczenie obszaru na organizację dzielnicy żydowskiej, jednak zamiar ten nie został zrealizowany. Wyznawcy religii mojżeszowej zajmowali się głównie handlem oraz prowadzili wyszynk. Zorganizowali niezbędne instytucje, jak bożnica, łaźnia i szkoła. Przez wiele lat zmarli chowani byli w Działoszynie, co stanowiło uciążliwość, ponieważ odległość między miastami wynosiła ponad 20 km. W 1849 roku gmina żydowska odkupiła od małżonków Pejkretów grunt pod Wieluniem (obecnie już na terenie miasta) na tzw. Kijaku. Działkę przeznaczono na cmentarz. Początkowo lokalizacja ta wzbudziła wątpliwości władz miasta, gdyż dość blisko znajdował się kościół św. Barbary, ale ostatecznie została zaakceptowana w 1850 roku. Nie została dotąd jednoznacznie ustalona powierzchnia nekropolii; źródła podają, iż wynosiła od 0,5 ha do 1,9 ha.

Cmentarz zajmował grunt na planie zbliżonym do prostokąta. W późniejszym okresie postawiono w jego pobliżu dom pogrzebowy. Po wybuchu II wojny światowej hitlerowcy urządzili na terenie nekropolii masowe egzekucje- zostało tu zamordowanych i pochowanych przynajmniej kilkaset osób, również Polaków. Po założeniu przez Niemców  getta, w którym w fatalnych warunkach sanitarnych i bytowych zgromadzono10000 osób, wielu Żydów (także z innych miejscowości) zmarło i spoczęło na wieluńskim cmentarzu. Niemcy zdewastowali cmentarz, usunęli wszystkie macewy i wykorzystali je do utwardzani nawierzchni i budowy basenu. Po zakończeniu okupacji teren zadrzewiono a w 1980 roku władze Wielunia umieściły obelisk z pamiątkową tablicą.

Opis

Cmentarz położony jest w południowo-zachodniej części miasta. Usytuowany jest po południowej stronie ul. Kijak. W centralnej partii stworzono mały plac, na którym usytuowany został głaz z tablicą upamiętniającą historię miejsca. Od ul. Kijak prowadzi do niego alejka. Całość wysypana jest drobnym żwirem i ograniczona krawężnikami. Pozostały teren został po wojnie zadrzewiony, nie zachowały się ślady pochówków, podziały na kwatery ani ciągi komunikacyjne, nie jest też ogrodzony. 

Cmentarz dostępny jest przez cały rok, wjazd na jego teren jest oznaczony przy ul. Kijak zarówno symbolem miejsca pamięci jak i tabliczką informacyjną w czterech językach. 

Anna Michalska, NID OT Łódź, 25.07.2025 r.