Społeczność serockich Żydów podlegała administracyjnie pod kahał w Nasielsku, od którego usilnie próbowała się uniezależnić. Początkowo nieliczni żydowscy mieszkańcy Serocka nie podlegali prawu miejskiemu, gdyż zamieszkiwali ziemie należące do zakroczymskiego starosty i serockiego proboszcza. Nie mieli własnej synagogi, na modlitwy spotykali się w browarze starosty, a na większe święta jeździli do Nasielska lub Radzymina.

Źródła podają, że w 1781 r. w mieście mieszkało 7 żydowskich rodzin. Tutaj liczba Żydów gwałtownie wzrosła w okresie Księstwa Warszawskiego. Było to spowodowane budową fortyfikacji w mieście, którą zarządził Napoleon. Pracowało przy niej wielu robotników i inżynierów. Władze powiatu nie sprzeciwiały się zatem osadnictwu żydowskich rzemieślników i kupców.

W okresie Królestwa Polskiego liczba żydowskich mieszkańców Serocka wciąż rosła. Zajmowali się głównie handlem, rzemiosłem (ok. 1830 r. najwięcej było krawców, następnie piekarzy i krupiarzy), dzierżawą karczm, browarów i gorzelni. Chętnie dzierżawili dochody z propinacji, podejmowali prace remontowe, dystrybuowali wyroby tabaczne. W 1827 r. Żydzi w Serocku stanowili 38,1% ogółu mieszkańców (375 osób), zaś już 30 lat później stanowili 56,2% (920 osób). Teren miasta, który zamieszkiwali Żydzi w Serocku znajdował się między Rynkiem a ulicami Kościuszki, 3 Maja (dziś ul. Pułtuską), Listopadową (dziś ul. 11 Listopada). Cały kwartał ziemi w tym miejscu poprzecinany był małymi uliczkami, odchodzącymi na północ od ul. Kościuszki. Tu mieściły się główne instytucje i organizacje żydowskie, chedery, a także bożnica i być może mykwa. Społeczność żydowska miała także swój cmentarz, założony na granicy Serocka i wsi Wierzbica w latach 1821–1822.

Na początku lat 20. XIX w., zgodnie z nakazem władz rosyjskich, utworzono w Serocku dozór bóżniczy, obejmujący również miejscowość Popowo.

W okresie popowstaniowym, mimo wzrostu liczy ludności, co było zasługą osadników żydowskich, w 1869 r. Serock stracił prawa miejskie (odzyskał je dopiero w 1922 r.). W 1893 r. wybuchł w mieście pożar, który strawił wiele budynków. Klęska ta dotknęła zarówno chrześcijańskich, jak i żydowskich mieszkańców. Konieczność odbudowy zapoczątkowała okres rozwoju budowlanego w dziejach miasta.

Odsetek ludności żydowskiej w Serocku, na kilka lat przed wybuchem I wojny światowej wynosił ponad 40%. Po wojnie wzrósł nieznacznie, nie przekraczając jednak 50%. Okres II Rzeczypospolitej to czas zaangażowania Żydów w życie polityczne. Podczas wyborów samorządowych w 1923 r. do serockiej rady miejskiej, która liczyła w sumie 24 radnych, wybrano 10 przedstawicieli żydowskich. Z kolei w składzie pięcioosobowego magistratu znalazł się jeden ławnik pochodzenia żydowskiego – Dawid Rozenberg. W maju 1930 r. z wizytą do Serocka przybył prezydent Ignacy Mościcki. Jednym z dwóch przedstawicieli władz miasta, którzy witali prezydenta, był rabin Icchak Morgernstern.

Aktywność gospodarcza serockich Żydów widoczna była przede wszystkim w handlu. W latach 20. i na początku kolejnej dekady była wyraźnie widoczna emigracja Żydów z Serocka. Emigrowali głównie do Palestyny, Stanów Zjednoczonych i Argentyny.

Rok 1939 położył kres osadnictwu żydowskiemu w Serocku. Pierwsi Niemcy wkroczyli do miasta 9 września 1939 r. w godzinach popołudniowych. Zaczęli rabować sklepy i domy Żydów i Polaków. Zdemolowali również synagogę – porwali w strzępy Torę, połamali pulpity. Przekazy mówią, że na jakiś czas w synagodze urządzono stajnię, potem łaźnię miejską oraz, że istniał tu obóz pracy.

W pierwszych dniach września 1939 r. doszło do wysiedlenia z Serocka części Żydów. Grupę ok. 150 mężczyzn w sile wieku Niemcy popędzili do Pułtuska i Ciechanowa. Podczas marszu Niemcy zastrzelili kilkanaście osób.

Po zakończeniu działań zbrojnych Serock stał się częścią Rejencji Ciechanowskiej Prowincji Prusy Wschodnie wcielonej do Rzeszy. Był miejscowością bezpośrednio graniczącą z Generalnym Gubernatorstwem. Kolejnym ciosem zadanym przez Niemców serockim Żydom było nakładanie na nich od początku listopada 1939 r. kontrybucji. Rankiem 5 grudnia 1939 r. wszyscy żydowscy mieszkańcy Serocka otrzymali rozkaz stawienia się przed synagogą. Tego samego dnia przepędzono ich do Nasielska. Osoby, które nie nadążały maszerować, były zabijane, zginął wtedy m.in. ostatni rabin miasta Icchak Morgenstern. W Nasielsku Niemcy ulokowali deportowanych w synagodze, skąd 8 grudnia 1939 r. wywieźli ich do Białej Podlaskiej, Międzyrzeca, Łomaz oraz Łukowa. Z ostatniej miejscowości odesłano część z nich do Kocka. Deportacja Żydów z Serocka (oraz z Nasielska) pociągiem z Rejencji Ciechanowskiej do Generalnego Gubernatorstwa była jedynym takim przypadkiem w 1939 roku. Z 3270 Żydów mieszkających w Serocku tuż przed wojną, w pierwszych miesiącach 1940 r. w mieście nie pozostał już nikt. Wiadomo, że seroccy Żydzi przebywający w Łomazach, zostali wymordowani 17.08.1942 r. w pobliskim lesie przez oddział żandarmerii niemieckiej z Białej Podlaskiej. Rozproszeni po innych miejscowościach Żydzi z Serocka ginęli głównie w komorach gazowych Treblinki, nieliczni w Sobiborze i na Majdanku.

W czasie wojny Serock zniszczono w 75%. Tuż przed jej rozpoczęciem liczył ponad 6000 mieszkańców, w 1946 r. tylko ponad 2000. Wojnę przetrwało ok. 300 serockich Żydów. Byli to głównie uciekinierzy na terytorium ZSRR. W 1946 r. w Serocku mieszkało tylko 4 Żydów. Większość ocalałych osiedliła się w Łodzi oraz na terenach zachodnich, tworząc ziomkostwa. W marcu 1948 r. ziomkostwo serockie w Dzierżonowie liczyło 11 członków, do ziomkostwa pułtusko-serockiego w Szczecinie należało 139 osób, w Łodzi – 83 osoby. Część ocalałych bezpośrednio po wojnie oraz w kolejnych latach wyemigrowała, m.in. do Stanów Zjednoczonych, Izraela, Argentyny.

Opis

Cmentarz żydowski w Serocku został założony na działce położonej na północ od miasta, w pobliżu obecnej ul. Czeskiej. Powstał ok. 1821–1822 roku. Pierwsze wzmianki o jego istnieniu pochodzą z opisu granic Serocka, sporządzonego na podstawie pomiarów miasta z lat 1822–1823. Cmentarz został też zaznaczony na mapie z 1828 roku. W tym czasie w jego obrębie znajdowały się dwa obiekty przypuszczalnie ohele lub inne zabudowania. W 1884 r. powierzchnia cmentarza wynosiła 656,60 m kw., a do 1916 r. została powiększona do 1,2 ha.

Podczas drugiej wojny światowej cmentarz został zniszczony. Na polecenie niemieckich władz okupacyjnych nagrobki wyrwano i użyto do prac budowlanych, między innymi do układania schodów nad Narwią. Po wyzwoleniu jeszcze przez wiele lat macewy znajdowały się na wzgórzu Barbarka. Teren cmentarza został zajęty pod budowę ośrodka wczasowego „Narew”, początkowo wykorzystywanego przez rzemieślników, następnie przez PZPR, a potem odkupionego przez Bank PKO. Zapewne podczas budowy ośrodka usunięto pozostałości nagrobków. Na cmentarzu ustawiono huśtawki i altanki grillowe.

W latach 80. XX w. działacze Społecznego Komitetu Opieki nad Cmentarzami i Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce podnosili kwestię upamiętnienia miejsca pochówku serockich Żydów. W 1985 r. w liście do naczelnika miasta i gminy Serock pisali: „Jesteśmy ogromnie zaniepokojeni profanacją kamieni nagrobnych. Płyty te służą za schody i tarasy na górze Barbarka. Są spychane ze stromej skarpy i spadają nieomal na stojący niżej budynek. Wokół widać już wiele połamanych szczątków nagrobków”.

Organizacje żydowskie oraz władze miejskie rozważały różne warianty zabezpieczenia ocalałych nagrobków, m. in. wykorzystanie macew do wzniesienia pomnika w miejscu dawnej synagogi czy przeniesienie płyt nagrobnych na cmentarz żydowski w Warszawie. Ostatecznie w 1992 r. kilkadziesiąt macew złożono na niewielkim zboczu w ustronnej części parku przy Ośrodku „Narew”. W 2003 r. dr Sławomir Jakubczak oczyścił macewy, połączył rozbite fragmenty i wykonał ich dokumentację fotograficzną.

W 2011 r. na podstawie ustawy o restytucji mienia dawnych gmin żydowskich, działka cmentarna o powierzchni około 1,5 ha została przekazana Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Warszawie. W 2012 r. na terenie cmentarza znajdowało się około 70–80 fragmentów płyt nagrobnych.

W 2014 r. na cmentarzu zbudowano lapidarium. Do muru obłożonego czarnym granitem przytwierdzono fragmenty zachowanych macew. W środkowej części pomnika umieszczono napis: „Teren cmentarza żydowskiego w Serocku. Miejsce pochówku Żydów od XVIII w. Zniszczony przez niemieckich nazistów w 1939 r. Nagrobki przez wiele lat leżały na stosie nieopodal cmentarza. Ten pomnik jest hołdem dla niegdyś kwitnącej gminy żydowskiej i żydowskich mieszkańców Serocka, zamordowanych podczas Holokaustu ze względu na ich pochodzenie. Wzniesiony przez United States Commission for the Preservation of America's Heritage Abroad i jej członka Lee R. Seeman we współpracy z Fundacją Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego i dzięki wsparciu rodziny kongresmena Gary'ego L. Ackermana, przyjaciół i rodziny Hannah Champness, Melvina i Beli Schoenfeldów, Stanleya Silversteina, rodziny Jeffreya Barnetta i wielu innych”. Uroczystość odsłonięcia pomnika odbyła się 27 sierpnia 2014 roku. Jesienią 2015 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego ogrodziła cmentarz. Prace zrealizowano przy wsparciu Fundacji PKO Banku Polskiego.

W połowie czerwca 2022 roku teren starego cmentarza został nieodpłatnie przekazany przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego Urzędowi Miasta i Gminy Serock. W 2023 r. z inicjatywy władz Miasta przeprowadzono kompleksowe prace konserwatorskie i ogrodnicze, obejmujące budowę lapidarium z ekspozycją 71 macew, w części kompletnych, odzyskanych z „Grodziska Barbarka” położonego w Serocku przy ul. Radzymińskiej.

W 2023 roku dzięki współpracy Miasta Serocki Narodowego Instytutu Dziedzictwa oznaczono cmentarz pamiątkowa tablica w ramach programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczypospolitej Polskiej”.

Oprac. NID