W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał edykt tolerancyjny, zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego. W ślad za tym Żydzi zaczęli ponownie osiedlać się w Żorach. Około 1727 r. powstała gmina żydowska z domem modlitwy. W 1787 r. Generalne Tablice pruskie wymieniają synagogę istniejącą wówczas w Żorach. Miała ona bardzo duże znaczenie na Górnym Śląsku, ponieważ uczęszczali do niej Żydzi z Rybnika, Wodzisławia i Pszczyny.

W 1791 r. w Żorach żyło 34 Żydów, a cała gmina żydowska liczyła 137 osób. Liczebność Żydów mieszkających w mieście bardzo szybko rosła; już w 1797 r. były to 152 osoby. W 1807 r. spłonęła pierwsza drewniana synagoga. W 1824 r. w mieście żyło 167 Żydów, przy czym cała gmina żydowska liczyła wówczas 310 osób. W 1835 r. wybudowano murowaną synagogę (przy ul. Kościuszki 3).

W 1846 r. gmina żorska osiągnęła maksimum liczebności – 542 Żydów, którzy stanowili 13,5% ogółu mieszkańców. W latach 1846–1873 rabinem w Żorach był David Deutsch (ur. 1810 w Białej Prudnickiej). Zasłynął on z licznych dzieł religijnych.

Przełom XIX i XX w. charakteryzował się dużą emigracją żydowskiej ludności do dużych miast Niemiec (Wrocław, Berlin i inne). W jej rezultacie w 1880 r. w Żorach pozostało 374 Żydów (8,6% ogółu mieszkańców). W następnych latach proces ten nasilał się. W 1885 r. w mieście żyło 330 Żydów, a w 1907 r. – już tylko 98. Po zakończeniu I wojny światowej i odrodzeniu państwa polskiego (II Rzeczpospolita Polska) większość żorskich Żydów zdecydowanie opowiadała się za pozostaniem miasta w Niemczech. Miasto weszło jednak w skład Polski, a w 1925 r. w Żorach żyło tylko 30 Żydów (0,1% ogółu mieszkańców). W maju 1940 r. wszystkich Żydów z Żor Niemcy wywieźli do getta w Będzinie.

Opis

Cmentarz żydowski w Żorach powstał w połowie 1814 roku na nieużytkach o powierzchni 0,84 ha, zakupionych przez gorzelnika Arona Wolfa Blocha. Przed jego założeniem zmarli z tego terenu grzebani byli w Mikołowie. Nekropolię zlokalizowano na zachód od szosy do Woszczyc (dzisiaj ulica Mikołowska), na przedmieściu Kleszczówka, położonym na północny wschód od centrum miasta. Obecnie znajduje się ona na skrzyżowaniu ulic Cmentarnej i Dębowej – dawniej dróg polnych.

Pierwsze wytyczone pole grzebalne miało powierzchnię 0,18 ha, otoczono było murem z piaskowca. Wraz z kolejnymi pochówkami teren cmentarza stopniowo rozszerzano. Pierwszą pewną pochowaną osobą na żorskim cmentarzu była Hanel Wohl, zmarła 9 maja 1815 roku w wieku 60 lat. Natomiast najstarszy zachowany nagrobek upamiętnia nieznaną z imienia żonę Arona Blocha, zmarłą 3 grudnia 1819 roku, w wieku 71 lat.

W 1834 roku przy wejściu na cmentarz zbudowano pierwszy dom przedpogrzebowy. W kwietniu 1875 roku rozpoczęto przygotowania mające na celu wzniesienie większego obiektu. Powołano komitet, którego zadaniem było zebranie odpowiednich funduszy na ten cel. Latem 1886 roku oddano do użytku nowy dom przedpogrzebowy, zbudowany według planów mistrza murarskiego G. Gregeratzkiego z Żor. Zlokalizowany został w południowo-wschodnim narożniku cmentarza.

Przyjąć należy, że na cmentarzu spoczęło łącznie około 1000 osób. Jedną z ostatnich pochowanych osób mógł być dwudziestoczteroletni uczeń zegarmistrzowski Wolf Nuchym Erlich z Będzina, zmarły w nocy z 1 na 2 kwietnia 1936 roku.

W chwili wybuchu II wojny światowej nekropolia otoczona była wysokim murem, odnowionym w 1906 roku. Jego powierzchnia spadła do 0,56 ha, w związku ze sprzedażą w okresie międzywojennym rezerwy o powierzchni 0,28 ha, znajdującej się od strony północnej, na której obecnie znajduje się boisko szkoły podstawowej.

W styczniu 1941 roku cmentarz został zakupiony przez miasto i zamknięty. Przetrwał okres okupacji niemieckiej praktycznie nienaruszony. Jedynie w domu przedpogrzebowym – wykorzystywanym jako magazyn makulatury – na początku 1945 roku podczas działań frontowych poważnie uszkodzony został dach.

Po II wojnie światowej pozostawiony bez opieki cmentarz ulegał stopniowej degradacji. Część nagrobków zniszczono lub skradziono. Wyburzono dom przedpogrzebowy, po którym pozostały tylko fundamenty.  W ostatnich latach na cmentarzu z inicjatywy władz miejskich przeprowadzono gruntowne prace porządkowe oraz naprawiono mur. Przetrwało ok. 75 macew w różnym stanie zachowania.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.