Nadpilicka wieś szlachecka Brzegi (obecne Białobrzegi) uzyskała prawa miejskie w 1540 roku z rąk króla Zygmunta I Starego. Żydzi pojawili się tu najprawdopodobniej w drugiej połowie XVIII wieku. Pierwsze statystyki uwzględniające ludność żydowską pochodzą z okresu Królestwa Polskiego (Królestwa Kongresowego). W 1821 roku w miejscowości zamieszkiwało około 140 Żydów (28% ogółu ludności). W kolejnych dekadach XIX stulecia ich liczba systematycznie rosła: w 1827 roku wśród 785 mieszkańców 332 było Żydami (42%), a w 1862 roku na 932 białobrzeżan – 549 wyznawało religię mojżeszową (59%).

Początkowo białobrzeska społeczność żydowska należała do gminy wyznaniowej w Przytyku. Własną gminę powołała dopiero w 1861 roku. Wtedy też powstała drewniana synagoga i prawdopodobnie założono cmentarz. Budynek bożnicy mieścił także cheder i mykwę. W rękach kupców i rzemieślników żydowskich znajdowała się większość białobrzeskich kramów i warsztatów.

W 1919 roku, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, Białobrzegi zamieszkiwało około 3600 osób, z czego 2200 było Żydami (61%). W późniejszych latach populacja ludności wyznania mojżeszowego zmniejszała się. Spowodowane to było przenosinami do większych miast, takich jak Radom i Warszawa, oraz emigracją za ocean lub do Palestyny. W 1939 roku w Białobrzegach mieszkało ponad 1800 Żydów (60% ogółu mieszkańców) — wśród nich 180 kupców i handlarzy, 328 rzemieślników, 141 robotników, 7 przedstawicieli wolnych zawodów oraz 28 bezrobotnych.

W okresie II Rzeczypospolitej największymi wpływami wśród żydowskich wyborców w Białobrzegach cieszyły ugrupowania syjonistyczne (Poalej Syjon), socjalistyczne (Ogólnożydowski Związek Robotniczy - Bund) i ortodoksyjne (Aguda). Przez dziesięciolecia miejscowi aktywiści działali w radomskich strukturach partyjnych. Pierwszy lokalny oddział partii politycznej powstał w mieście dopiero w czerwcu 1939 roku — była to komórka organizacyjna Bundu.

Aktywność ekonomiczna białobrzeskich Żydów w okresie międzywojennym skupiała się na rzemiośle, handlu i usługach. W 1932 roku działało w mieście 228 zakładów rzemieślniczo-usługowych, z czego 101 należało do ludności żydowskiej. Jej przedstawiciele byli między innymi posiadaczami 18 spośród 19 działających w miejscowości zakładów krawieckich oraz 6 spośród 11 istniejących piekarni.

Bezpośrednio po zajęciu Białobrzegów we wrześniu 1939 roku Niemcy poddali miejscowych Żydów represjom, nakładając między innymi wysoką kontrybucję i kierując do prac przymusowych. Władze okupacyjne nakazały powołanie Judenratu, którym kierował kupiec Abram Goldberg. Powstała także policja żydowska. Wiosną 1941 roku okupanci niemieccy utworzyli w Białobrzegach tzw. getto otwarte, które zlokalizowane zostało na zachód od ulicy Krakowskiej, obejmując całą zachodnią część miejscowości. Z terenu dzielnicy żydowskiej nie wysiedlono początkowo wszystkich rodzin polskich ze względu na trudne warunki lokalowe panujące w mieście. Dzielnica została zamknięta dopiero w styczniu następnego roku. Okupanci przesiedlali do Białobrzegów Żydów z innych miejscowości: Przytyka, Stromca, Wyśmierzyc, Warki, Mogielnicy, Grójca, Nowego Miasta nad Pilicą i Jedlińska. W maju i sierpniu 1941 roku pojawiły się także grupy Żydów z Warszawy. W białobrzeskim getcie utworzono Żydowską Samopomoc Społeczną – prowadzącą tanią kuchnię, która wydawała dziennie 600 skromnych posiłków, przeważnie bezpłatnych – i we współpracy z Judenratem szpital epidemiczny.

Likwidacja getta została przeprowadzona przez Niemców jesienią 1942 roku. Po zgromadzeniu na rynku około 3500 osób pognano je w kierunku Dobieszyna, skąd zostały wywiezione do obozu zagłady w Treblince II, gdzie zgładzono je w komorach gazowych. Grupa około 200 młodych Żydów, wyselekcjonowanych wcześniej przez Niemców bądź przebywających w trakcie akcji likwidacyjnej w pracy poza gettem, została zamknięta w trzech domach w pobliżu rynku. Okupanci zatrudnili ich do uporządkowania getta i do prac na rzecz Sicherheitspolizei (SiPo -policji bezpieczeństwa). Większość z nich przewieziono w grudniu 1942 roku do fabryki amunicji w Skarżysku-Kamiennej, skąd trafili do obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Wojnę przetrwało kilku białobrzeskich Żydów, przetrzymywanych w obozach pracy, między innymi w Suchej i Pionkach.

Opis

Cmentarz żydowski w Białobrzegach powstał najprawdopodobniej po roku 1857, w południowo-zachodniej części miasta, przy obecnej ulicy Rzemieślniczej, na działce o powierzchni 0,25 hektara. Do dziś jest czytelna jedynie granica południowa cmentarza, wzdłuż ul. Rzemieślniczej. Ponieważ teren został częściowo zajęty przez współczesną zabudowę, od strony północnej i wschodniej obecne, ale nie historyczne, granice cmentarza wyznacza linia ogrodzeń.

Podczas drugiej wojny światowej nekropolia i jej okolice stały się miejscem zbrodni niemieckich. Okupanci rozstrzelali i pogrzebali wielu żydowskich mieszkańców miasta. Po wojnie na cmentarzu odkryto ślady zbiorowej mogiły z około 120 ciałami. Zapewne byli to pacjenci szpitala epidemicznego, zgładzeni podczas akcji likwidacyjnej getta. Zniszczeniu uległa sama nekropolia, wyrwane zostały macewy. Proces dewastacji dopełnił się w okresie PRL-u (dziś na terenie nekropolii nie zachował się żaden nagrobek). W bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza wytyczono wówczas drogę oraz wzniesiono budynki mieszkalne.

W XXI wieku teren cmentarza został uporządkowany przy udziale Polskiej Unii Studentów Żydowskich. W 2017 roku cmentarz został otoczony nowym murem z bramą wejściową ozdobioną stylizowanymi menorami. Restauracja nekropolii dokonała się sumptem Morrisa i Arlene Goldfarb ze Stanów Zjednoczonych, potomków jednego z ocalałych z Zagłady białobrzeskich Żydów oraz Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Fundacja umieściła tablicę upamiętniającą Żydów mieszkających w Białobrzegach do 1942 roku, ofiary Zagłady oraz ocalonego z Zagłady Arona Goldfarba (02.02.1923–08.10.2012).

W 2022 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej”.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, 2023 r.