Prawdopodobnie w konsekwencji obowiązywania na Mazowszu przywilejów zabraniających osiedlania się Żydów w miastach królewskich (de non tolerandis Judaeis) właściwy rozwój społeczności przypadł dopiero na drugą połowę XVIII wieku i zniesienie tych przepisów przez sejmy za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Kahał przasnyski ukonstytuował się w końcu XVIII lub początkach XIX wieku, już po III rozbiorze Rzeczypospolitej i przejściu pod władzę zaborcy pruskiego — w 1808 roku w mieście żyło już ponad 300 Żydów (22% ogółu ludności).

Osiadli w mieście Żydzi tradycyjnie trudnili się głównie handlem i rzemiosłem, zwłaszcza krawiectwem, prowadzili piekarnie, jatki i kramy. W 1822 roku władze Królestwa Polskiego (Królestwa Kongresowego) wyznaczyły w Przasnyszu rewir żydowski, obejmujący Końskie Targowisko oraz ulice: Błonie, Zduńską, Małą Warszawską, Kaczą. Po zapełnieniu się powiększono jego teren o dalsze ulice — Świętokrzyską i Makowską. W 1857 roku gmina żydowska (od lat 20. w postaci dozoru bóżniczego) liczyła już niespełna 1900 wiernych. W szczytowym okresie rozwoju, w końcu lat 80. XIX wieku ludność żydowska osiągnęła liczbę 4,5 tysiąca osób, co stanowiło ponad 52% wszystkich mieszkańców miasta. W znacznej mierze przyczynił się do tego napływ tzw. litwaków, czyli bardzo aktywnych gospodarczo, zrusyfikowanych Żydów z zachodnich guberni Rosji. Ich przybycie przyczyniło się do wzmożenia konfliktów wewnątrz gminy i z ludnością polską. Po powstaniu styczniowym ważnym źródłem dochodów przasnyskich Żydów pozostawały dostawy i usługi dla miejscowego garnizonu rosyjskiego.

Zapewne w drugiej połowie XVIII stulecia przy ówczesnej ulicy Bydlęcej (obecnie Berka Joselewicza) wzniesiono pierwszą, drewnianą synagogę, w 1886 roku zastąpioną z polecenia władz rosyjskich nową, już murowaną. W 1860 roku przystąpiono do budowy nad rzeką Węgierką bet midraszu, który sąsiadował z synagogą. Zbiegło się to ze wzniesieniem nowej mykwy, która zastąpiła poprzedniczkę powstałą w 1824 roku. Wraz z rozwojem gminy zaczęto otwierać szkoły żydowskie, początkowo chedery, prowadzone między innymi przez Talmud-Torę. Od połowy stulecia kosztem ortodoksyjnego misnagdyzmu rosły w przasnyskiej społeczności wpływy chasydów, zwłaszcza od posługi cadyka Chanocha Henicha ha-Kohena Lewina. Od schyłku XIX wieku nasilało się zjawisko emigracji, przede wszystkim młodzieży żydowskiej, głównie do Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Po zniszczeniach powstałych w latach pierwszej wojny światowej (podczas której spaleniu uległo 70% zabudowy miasta) i masowym uchodźstwie w głąb Rosji przed armią niemiecką gmina żydowska stopniowo odbudowywała infrastrukturę. W okresie międzywojennym dysponowała: cmentarzem, przytułkiem, łaźnią rytualną i tanią kuchnią. Przystąpiono do odbudowy synagogi (zniszczonej przez wycofujących się rosyjskich Kozaków) — prace trwały do 1928 roku.

W odrodzonej Polsce systematycznie malał odsetek Żydów wśród ludności Przasnysza. Spis powszechny z 1921 roku wykazał ich w mieście ponad 2100, czyli 36% ogółu mieszkańców. Dekadę później stanowili już tylko 28% spośród 8 tysięcy przasnyszan. Dominującą rolę w życiu gminy odgrywali ortodoksi, których reprezentowali zwolennicy tradycyjnego judaizmu oraz chasydzi z Góry Kalwarii i Aleksandrowa. Pod względem politycznym grupowali się w oddziale ortodoksyjnej Agudy, liczącym około 200 członków. Finansowali działalność Talmud-Tory. Ich politycznymi adwersarzami pozostawali reprezentujący różnorodne nurty syjoniści oraz socjaliści z Bundu. Od czasów okupacji niemieckiej (1915–1918) prężną działalność prowadziły organizacje o charakterze oświatowo-kulturalnym i sportowym.

We wrześniu 1939 roku, po wkroczeniu oddziałów niemieckiego Wehrmachtu do Przasnysza, rozpoczęły się prześladowania ludności żydowskiej. Agresorzy spalili, a następnie zburzyli bóżnicę, domy modlitw i mieszkanie rabina. Jeszcze jesienią 1939 roku 2600 Żydów wyrzucono z miasta. Trafili oni do getta w Makowie Mazowieckim i miast Generalnego Gubernatorstwa, głównie Radzymina i Warszawy i podzielili tragiczne losy więźniów tamtejszych gett, ginąc w Treblince i innych niemieckich obozach zagłady. Włączony bezpośrednio do III Rzeszy Przasnysz (rejencja ciechanowska Prus Wschodnich) stał się judenfrei, choć ostatni miejscowi Żydzi pozostali w mieście do 1943 roku. Część członków wspólnoty uciekła na tereny okupowane przez Sowietów.

Opis

Cmentarz żydowski w Przasnyszu położony jest przy ulicy Leszno. Teren nekropolii lekko nachyla się ku północy, w stronę rzeki Węgierki. Współcześnie zajmuje powierzchnię 1,35 hektara. Cmentarz został założony w XVIII wieku; zniszczony podczas drugiej wojny światowej przez Niemców, którzy wykorzystali wyrwane z grobów macewy przy prowadzonych w mieście pracach budowlanych. Dzieła dopełniła powojenna dewastacja i zaniedbania. Część południowo-wschodnią cmentarza włączono do Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej. Na pozostałym terenie planowano urządzić park. Okoliczni mieszkańcy przez wiele lat wykorzystywali ten teren między innymi jako boisko. Dopiero w 1986 roku, dzięki współdziałaniu władz miasta, Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Przasnyskiej i Muzeum Okręgowego w Przasnyszu teren uporządkowano. Wzniesiono lapidarium, według projektu Wojciecha Ciesielskiego i Czesława Zelmańskiego, w kształcie dwóch dużych macew, z wmurowanymi w nie fragmentami pomników. Wokół lapidarium umieszczono nie tylko płyty nagrobne z Przasnysza, ale także z pobliskich Chorzeli i Makowa Mazowieckiego. Na pomniku widnieje napis w języku polskim i hebrajskim. Na cmentarzu zachowało się tylko 27 nagrobków.

W 2019 roku na spotkaniu władz samorządowych Przasnysza i przedstawicieli Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, w obecności naczelnego rabina Polski Michaela Schudricha, uzgodniono uporządkowanie terenu nekropolii; zakres prac ma objąć również ponowne jej ogrodzenie.

W 2024 roku cmentarz został oznaczony pamiątkową tablicą w ramach Programu „Oznakowanie cmentarzy żydowskich na terenie Rzeczpospolitej Polskiej.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.