Od końca XVIII wieku Żydzi stanowili już większość mieszkańców Sierpca — ich odsetek wahał się od 50% do 62%. W 1830 roku utworzono oficjalnie „rewir żydowski”. Życie społeczności toczyło się wokół dzielnicy żydowskiej — znajdowały się tam elementy infrastruktury gminnej: trzy synagogi (największa z nich została wzniesiona przed 1858 rokiem), sześć domów modlitw, łaźnia rytualna.

Od początku większość Żydów sierpeckich zajmowała się handlem. Do miasta przywożono głównie tkaniny na odzież damską, drobną galanterię oraz przyprawy, masło i ryby. W okresie zaboru pruskiego Żydzi dominowali wśród kramarzy i rzemieślników, zwłaszcza krawców i piekarzy. Trudnili się też garbarstwem, kuśnierstwem, kapelusznictwem, sukiennictwem. Jedyny w mieście lekarz był również Żydem, podobnie jak trzech chirurgów i trzech fryzjerów.

Za Królestwa Polskiego (Królestwa Kongresowego) społeczność żydowska nadal napędzała sierpecki handel. Źródłem znacznych dochodów ludności żydowskiej pozostawała sprzedaż alkoholu — należały do niej 33 szynki (1844). Na początku XIX wieku żydowscy kupcy w Sierpcu parali się głównie handlem suknem, zbożem i końmi. Utrzymywali transport konny, przewożąc kupców oraz towary do Warszawy, Płocka i innych większych miast. Z początkiem 1844 roku uruchomili komunikację omnibusową z Sierpca do Płocka. Rola transportu omnibusowego nie zmniejszyła się nawet po wybudowaniu Kolei Nadwiślańskiej, żydowscy furmani dowozili podróżnych oraz towar do najbliższej stacji kolejowej. Znaczne dochody przynosiły dostawy towarów dla oddziałów rosyjskich stacjonujących w Sierpcu w latach 1865–1914.

Na początku XX wieku sytuacja ekonomiczna się pogorszyła, zwiększyła się też konkurencja, a od 1912 roku endecja propagowała bojkot żydowskich sklepów. Drobni kupcy żydowscy próbowali się łączyć w spółki mające większy kapitał, a tym samym większe możliwości walki z konkurencją. W okresie międzywojennym działała Sierpska Pożyczkowo-Oszczędnościowa Spółdzielnia. W 1922 roku na 70 zarejestrowanych firm aż 57 należało do Żydów (handel zbożem, drewnem, nabiałem, galanterią, materiałami budowlanymi). Budziło to niezadowolenie chrześcijańskich przedsiębiorców, a Rada Miejska podjęła próbę zmiany dni targowych z wtorku i piątku na wtorek i sobotę. Dobitnym przejawem pogarszających się stosunków z ludnością polską stały się zajścia antysemickie wywołane w mieście w 1935 i 1939 roku.

W odrodzonej Polsce systematycznie spadał udział społeczności żydowskiej w ogólnej liczbie mieszkańców Sierpca: z 43% w 1921 roku do poniżej 30% w latach 30. Popularność zyskiwały żydowskie ruchy polityczne, zwłaszcza syjoniści (Mizrachi, lewicowa Poalej Syjon, Organizacja Syjonistyczna w Polsce), socjaliści z Bundu, konserwatywna Aguda. W XIX i XX wieku dzieci i młodzież żydowska mogły pobierać naukę w kilku różnych szkołach. W mieście istniało 13 chederów, a także dwuklasowa Żydowska Szkoła Żeńska Bliny Ajerbach, szkoły religijne i publiczne oraz dwie jesziwy. Działał żydowski klub sportowy Makabi.

Kres istnieniu czterotysięcznej społeczności sierpeckich Żydów przyniosła druga wojna światowa. W początkach września 1939 roku, przed wkroczeniem wojsk niemieckich, część ludności żydowskiej uciekła z miasta. Już w końcu września okupanci podpalili największą synagogę, a w listopadzie, po wcieleniu Sierpca do Rzeszy, przystąpili do wysiedleń. Pierwszy transport trafił koleją przez Pomiechówek do Nowego Dworu Mazowieckiego. W Sierpcu pozostawiono tylko około 500 Żydów, głównie rzemieślników. Utworzono dla nich wiosną 1940 roku getto obejmujące ulice: Browarną, Górną i Kilińskiego. Powołano cieszący się pewnym autorytetem wśród mieszkańców getta Judenrat (Radę Żydowską). Kolejne grupy wysiedlone do Generalnego Gubernatorstwa trafiły do Góry Kalwarii, Sokołowa Podlaskiego, Łomaz i Warszawy (1940). Na przełomie listopada i grudnia 1941 roku Niemcy przystąpili do likwidacji sierpeckiego getta, zakończonej w początkach stycznia następnego roku wywózką do obozów zagłady w Auschwitz i Treblince. W trakcie okupacji zniszczona została większość drewnianej zabudowy dzielnicy żydowskiej. Po wojnie do Sierpca powrócili nieliczni Żydzi. Powołany został oddział Centralnego Komitetu Żydów Polskich, skupiający 19 osób, z których większość w kolejnych latach opuściła Polskę.

Opis

Cmentarz żydowski w Sierpcu po raz pierwszy wzmiankowano w 1775 roku. Założono go około 1,5 kilometra na południowy wschód od centrum miasta, po zachodniej stronie obecnej ulicy Władysława Jagiełły, biegnącej wzdłuż rzeki Sierpienicy. Jego teren otoczony jest dwoma ogrodzeniami — „zewnętrznym” i „wewnętrznym”; współcześnie obejmuje działkę o powierzchni 2,3 hektara. Podczas drugiej wojny światowej cmentarz został zniszczony przez Niemców, którzy wyrwane macewy wykorzystali jako krawężniki i płyty chodnikowe.

W 1947 roku postawiono na cmentarzu pomnik poświęcony pamięci Żydów z Sierpca, którzy zginęli w latach Zagłady. W latach 1970–1972 wokół pomnika ustawiono odzyskane fragmenty macew, a teren ogrodzono siatką. Cmentarz pozostawał faktycznie nieczynny od wojny, a zamknięty — decyzją władz administracyjnych w 1964 roku. Dziś na powierzchni 0,2 hektara, tworzącej tzw. lapidarium (obszar w granicach ogrodzenia „wewnętrznego”), znajduje się około 170 fragmentów nagrobków, z których najstarszy pochodzi z 1850 roku. Ocalałe sierpeckie macewy przetrwały w złym stanie — żadna nie zachowała się w całości, a jedynie niewiele ponad 20 zawiera elementy pozwalające na bliższą identyfikację.

W latach 1998–1999 potomek sierpeckiego cadyka rabin Eliakin Schlesinger sfinansował budowę ogrodzenia nekropolii i jej uporządkowanie, po którym dokonano symbolicznej rekonsekracji cmentarza. Do początku XXI wieku na cmentarzu wznosiły się jeszcze drewniany dom przedpogrzebowy z 1928 roku i dom grabarza. Cmentarz ponownie oczyszczono w 2009 roku.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.