Istotną zmianę przyniosła dopiero fala migracji ekonomicznej na przełomie XIX i XX wieku. W 1895 roku mieszkało w Wielowsi 75 Żydów, w 1905 roku – 53, a w 1925 roku – już tylko 30. W okresie tzw. nocy kryształowej (9 na 10 listopada 1938 roku) doszło tu do ataków antysemickich, ale synagoga nie została podpalona, gdyż sprzedano ją zaledwie 9 dni wcześniej (1 listopada). Ostatni Żydzi opuścili Wielowieś 8 czerwca 1942 roku, przewiezieni przez władze do pobliskich Gliwic, a następnie do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Wszyscy zginęli w komorach gazowych.

Opis

Cmentarz żydowski w Wielowsi położony jest wśród pól uprawnych na południowy wschód od zabudowań oraz na wschód od szosy do Wojsk, a obecnej ulicy Szkolnej. Informacji o jego fundatorze dostarcza hebrajskojęzyczne epitafium z zachowanego nagrobka, który jest też najstarszym zachowanym, nadal stojącym in situ pomnikiem nagrobnym na wielowiejskim cmentarzu. Był nim pochodzący z Krakowa Jonatan Bloch, zmarły 22 kwietnia 1722 roku.

Szczegółów o większości pochowanych dostarcza przygotowany wtórnie chronologiczny hebrajskojęzyczny spis 590 nagrobków osób zmarłych do września 1886 roku. Wedle niego, ale także innych dokumentów, najwcześniej pochowaną osobą była Bracha, córka Salomona Grätza i żona Jonatana Blocha, zmarła 7 lipca 1694 roku.

W latach 1748–1749 władze gminy żydowskiej na czele z Hirschem Blochem wystąpiły do miejscowego dworu z prośbą o zezwolenie na otoczenie cmentarza parkanem. W 1762 roku dokupiono fragment pola w celu jego poszerzenia.

Do pierwszych dekad XIX wieku, wielowiejski cmentarz był jedyną żydowską nekropolią w regionie, dlatego był wykorzystywany do grzebania zmarłych pochodzących z wielu miejscowości, nawet odległych. Do 1814–1815 roku, gdy na Górnym Śląsku założono wiele nowych cmentarzy, w Wielowsi odnotowano pochówki osób m.in. z Gliwic, Łabęd, Raciborza i Rybnika. Do początku lat 20. XIX wieku użytkowali go też Żydzi z Lublińca, Leśnicy, Rept i Strzelec Opolskich. Ostatnimi dwiema dużymi zamiejscowymi grupami użytkowników nekropolii byli współwyznawcy z Pyskowic i Toszka. Pierwsi założyli swój cmentarz w 1830 roku, drudzy – dopiero w połowie lat 40. XIX wieku.

Wraz z zakładaniem kolejnych cmentarzy żydowskich na Górnym Śląsku, liczba pochówków na wielowiejskiej nekropolii znacząco zmalała. W 1854 roku gminę wyznaniową w Wielowsi – poza nią samą – tworzyło już tylko sześć pobliskich wsi zamieszkałych jeszcze przez Żydów.

Trudno stwierdzić, ile osób znalazło wieczny spoczynek na wielowiejskim cmentarzu; prawdopodobnie było to około 800 dorosłych i kilkaset dzieci. Najmłodszy odnaleziony nagrobek wieńczy mogiłę Amalii Pinkus z domu Aufrichtig, zmarłej 16 października 1924 roku, w wieku 83 lat. Bez wątpienia nie była ona ostatnią pochowaną osobą, a pojedyncze pogrzeby mogły się odbywać jeszcze w drugiej połowie lat 30. XX wieku

Na mocy umowy z 1 listopada 1938 roku miejscowa gmina żydowska sprzedała kupcowi Franzowi Bialkowi za kwotę 6000 marek północną część cmentarza o powierzchni 567 metrów kwadratowych, na której m.in. stał dom przedpogrzebowy. 4 lipca 1939 roku nekropolia formalnie przeszła na własność Zrzeszenia Żydów w Niemczech. 10 czerwca 1943 roku teren został zajęty przez gestapo i oddany w zarząd okręgowemu urzędowi skarbowemu.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, w jakim stanie cmentarz dotrwał do 1945 roku. Biorąc pod uwagę jego obecny stan, uznać należy, że teren grzebalny z nagrobkami przetrwał nienaruszony. Nie wiadomo natomiast, kiedy dokładnie rozebrano dom przedpogrzebowy i okalający cmentarz mur.

Po II wojnie światowej pozostawiony bez opieki cmentarz ulegał stopniowej degradacji. Prace porządkowe podjęto w 2003 roku. Do dziś zachowało do 250 macew, a także relikty ogrodzenia – słupki nieistniejącej bramy i ogrodzenia na całym obwodzie cmentarza.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.