W 1676 roku biskup Stanisław Sarnowski skarżył się na sprzedaż domów Żydom w centrum miasta oraz prowadzenie przez nich interesów w dni świąteczne.

W końcu XVI wieku zorganizowała się gmina wyznaniowa, podlegająca kahałowi w Lesku. Pierwsza wzmianka o synagodze pochodzi z 1697 roku. Wiadomo, że w 1685 r. szkolnikiem synagogi był Aron Izraelowicz, w 1697 r. – Jakub, a w 1703 r. – Chaim, kupiec tekstylny. Synagoga spłonęła w 1718 roku, ale dzięki zezwoleniu biskupiemu w 1720 roku wybudowano nową. W 1720 roku król August II Mocny wydał przywilej pozwalający Żydom na budowę kramów, sklepów i warsztatów rzemieślniczych oraz na utrzymywanie cmentarza poza miastem.

Do połowy XVIII wieku liczba Żydów w Sanoku rosła, osiągając w 1764 roku 396 mieszkańców. W 1780 roku mieli dwie synagogi, a od ok. 1788 r. dzieci żydowskie, oprócz nauki w chederach, mogły kształcić się w żydowskiej szkole z wykładowym niemieckim (Jüdische Deutsche Schule). W 1806 r. otwarto gimnazjum żydowskie.

W XIX wieku nastąpił szybki wzrost liczby Żydów; w 1880 roku stanowili oni 41,6% mieszkańców miasta. Żydzi angażowali się w rozwój gospodarczy, zakładając banki i uczestnicząc w przemyśle naftowym.

W 1900 r. gmina żydowska liczyła już 5053 osób, w samym Sanoku mieszkało 3072 Żydów. Posiadali wówczas 5 chederów.

Z chwilą zbliżania się do miasta wojsk rosyjskich podczas I wojny światowej, większość Żydów uciekła z Sanoka. Rosjanie pod koniec września i na początku listopada 1914 r. zrabowali ich sklepy i domy. W okresie międzywojennym żydowska społeczność nadal się rozwijała, osiągając 4067 osób w 1921 roku. Żydzi odgrywali kluczową rolę w gospodarce Sanoka, posiadając synagogi, szkoły, banki i stowarzyszenia.

W chwili wybuchu II wojny światowej mieszkało tu już 5400 Żydów, pośród których było wielu uciekinierów także z zachodu Polski, Niemiec i Austrii. W całym powiecie mieszkało wówczas około 22 tys. Żydów. Niemcy w nocy z 16 na 17 września 1939 r. spalili trzy synagogi w centrum miasta. Zniszczono również wyposażenie synagog, dwie żydowskie drukarnie, biblioteki i wypożyczalnię książek oraz co najmniej 4 tys. książek. Niemcy brutalnie prześladowali Żydów, tworząc getto, przeprowadzając egzekucje i deportacje do obozów zagłady. Pierwszą egzekucję przeprowadzono na cmentarzu żydowskim przy ul. Kiczury 27.10.1939 roku. Przyjmuje się, że zginęło tam co najmniej 630 osób. Dzisiaj ofiary upamiętnia wzniesiony na cmentarzu pomnik. W 1941 r. Niemcy utworzyli w Sanoku getto, w którym umieszczono ok. 8 tys. osób (lub nawet 10 tys.) z Sanoka i okolicy. Drugie getto, mniejsze, zamieszkiwało ok. 1000 osób, prawdopodobnie była to filia obozu pracy w Zasławiu. Po wojnie tylko niewielu Żydów przeżyło holokaust, a ich społeczność w Sanoku praktycznie przestała istnieć.

Opis

Nowy cmentarz żydowski w Sanoku został założony w XIX wieku w dzielnicy Wójtostwo, wzdłuż obecnej ulicy Kiczury. Jego powierzchnia wynosi 1,67 ha. W 1906 roku przy cmentarzu wybudowano dom przedpogrzebowy.

Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz. W latach 1942–1943 nagrobkami wybrukowano kilkanaście ulic w centrum Sanoka, w tym ulicę Rejtana, oraz drogę do Trepczy. Od lata 1942 roku cmentarz stał się miejscem egzekucji obywateli polskich, w tym osób pochodzenia żydowskiego. Szacuje się, że zamordowano tam około 500 osób, których ciała spoczywają w nieoznakowanych grobach.

Cmentarz funkcjonował jeszcze w okresie powojennym, a ostatni pochówek odbył się w 1957 roku.

W lipcu 1988 roku Fundacja Rodziny Nissenbaumów przeprowadziła prace porządkowe na cmentarzu, w tym budowę nowego ogrodzenia, ponieważ poprzednie zostało zniszczone w czasie okupacji niemieckiej. W południowo-zachodnim narożniku cmentarza ustawiono około 50 zachowanych macew z XIX i XX wieku. W centralnej części cmentarza wzniesiono pomnik pamięci Żydów zamordowanych podczas okupacji niemieckiej, autorstwa Jana Pastuszaka. Pomnik ma formę prostopadłościanu zwieńczonego rzeźbami twarzy ludzkich oraz godłem państwowym splecionym z gwiazdą Dawida. Na ścianach pomnika wyryto napis: „Kto stanie przed tym pomnikiem, niechaj pochyli głowę i z czcią wspomni męczenników poległych za ojczyznę i wiarę, za godność i wolność wszystkich ludzi – przeciw bestialstwu ludobójczego rasizmu. Spokój ich szczątkom! W tym miejscu w czasie drugiej wojny światowej zostali zamordowani przez hitlerowców Żydzi, Polacy, Łemkowie i Starorusini. Israel Singer, Fundacja Rodziny Nissenbaumów. 1988”.

W sierpniu 2008 roku, dzięki wsparciu Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Polsce oraz władz miejskich Sanoka, odbył się w mieście letni obóz ŻOOM, podczas którego m.in. sprzątano cmentarz i inwentaryzowano zachowane nagrobki.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.