17 sierpnia 1780 r. Kamera Wrocławska wyznaczyła dodatkowo pięć miast jako miasta przesiedleńcze dla Żydów. Były to: Tarnowskie Góry, Mysłowice, Mikołów, Lubliniec i Bieruń Stary. Generalne Tabele pruskie z 1790 r. potwierdzają obecność Żydów w Lublińcu. Na przełomie XVIII i XIX w. powstała samodzielna gmina żydowska. Gmina ta wzięła udział w zgromadzeniu gmin żydowskich Górnego Śląska w 1814 r. w Gliwicach.

W 1821 r. w Lublińcu wybudowano synagogę i zatrudniono kantora. W 1845 r. założono cmentarz żydowski. W 1861 r. liczebność społeczności wynosiła 432 osoby na 3364 mieszkańców. W 1872 r. gmina w Lublińcu przystąpiła do Związku Górnośląskich Gmin Synagogalnych.

Koniec I wojny światowej przyniósł wielkie zmiany na Śląsku. Rozgorzał konflikt polsko-niemiecki, w którym większość Żydów opowiedziała się po stronie niemieckiej. Jednak w wyniku III powstania śląskiego Lubliniec znalazł się w granicach Polski. Spowodowało to masową emigrację miejscowych Żydów do wielkich ośrodków miejskich w Niemczech oraz do Europy Zachodniej. W mieście pozostało tylko kilka rodzin.

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając w ten sposób II wojnę światową. Już w pierwszych dniach wojny Lubliniec zajęły wojska niemieckie. W czasie okupacji Niemcy wywieźli ostatnich lublinieckich Żydów do gett w Generalnym Gubernatorstwie.

Opis

Cmentarz żydowski w Lublińcu założony został w 1820 roku na działce o wymiarach 15 na 12 prętów, tj. około 2545 metrów kwadratowych, położonej poza ówczesnymi granicami miasta, na południe od jego centrum i na zachód od zabudowań wsi Wesoła – dzisiaj dzielnicy Lublińca, na północnym skraju lasu, do której prowadziła wydzielona droga, a obecna ulica 11 Listopada.

Gmina żydowska stała się właścicielem cmentarnej działki dopiero po dwudziestu pięciu latach, kiedy na mocy umowy z 28 maja 1845 roku nabyła ją za kwotę 20 talarów. W roku 1865 dokupiono od miasta dalszy teren o powierzchni 118 prętów kwadratowych, płacąc za niego 38 talarów i 20 srebrnych groszy. Tym samym nekropolia ostateczne uzyskała kształt trapezu prostokątnego i powierzchnię około 4500 metrów kwadratowych. Wkrótce też w jej północno-wschodnim narożniku wybudowano – istniejący do dzisiaj – dom przedpogrzebowy z mieszkaniem stróża. Całość otoczono ceglanym murem z dwiema bramami.

Przed założeniem cmentarza, Żydzi z Lublińca grzebali zmarłych w Wielowsi. Najstarszy zidentyfikowany – wyłącznie hebrajskojęzyczny – nagrobek upamiętnia Mosesa Jechiela, syna Jicchaka Ajzyka z Przedborza, zmarłego 10 listopada 1834 roku. Na cmentarzu poza mieszkańcami Lublińca grzebano także Żydów zamieszkałych w około 15 okolicznych wsiach. Nie jest znana data ostatniego pochówku, ani personalia zmarłego; nastąpiło to prawdopodobnie w 1939 albo 1940 roku. Nie są znane też losy nekropolii podczas II wojny światowej, choć można przyjąć, że do 1945 roku dotrwała w stosunkowo dobrym stanie.

Po II wojnie światowej pozostawiony bez opieki cmentarz ulegał stopniowej degradacji. Jego teren wydzierżawiono Lidze Obrony Kraju, która urządziła tu… ośrodek nauki jazdy. Jesienią 2007 roku cmentarz został uporządkowany. Zachowało się ok. 15 całych macew i ok. 100 ich fragmentów oraz fragmenty ogrodzenia. Istnieje także lapidarium z wkomponowanymi 10 fragmentami zachowanych macew. Na uwagę zasługuje grobowiec rodziny Koenigsbergerów. Na cmentarzu spoczywają dziadkowie i starsi bracia Edyty Stein.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.