Główna faza rozwoju gminy przypadła na XIX wiek. W 1816 r. liczebność Żydów wzrosła do 130, w 1840 r. było ich 363, w 1874 r. – 879, a w 1895 r. – 1 tysiąc (4%). Od końca XVIII w. zaczęła kształtować się gminna infrastruktura, zaczęto także zatrudniać gminnych urzędników. Około 1820 r. opracowano statut „korporacji”, od 1847 r. – gminy synagogalnej. Obejmowała ona swoim zasięgiem, oprócz Słupska, także: Budowo, Damno, Główczyce, Gardnę Wielką, Łupawę, Mikorowo, Dębnicę Kaszubską, Stowięcino i Ustkę.

Od 1796 do ok. 1826 r. nauczycielem, kantorem i rzeźnikiem był pochodzący z Trzcianki Casper Jacob Cohn. Okazjonalne nabożeństwa odprawiano z początku w mieszkaniach prywatnych. W 1841 r. funkcję rabina objął dr Josef Klein, który sprawował obowiązki przez 20 lat. Za jego kadencji w 1842 r. powstała pierwsza słupska synagoga, położona w kwartale dzisiejszych ulic Filmowej, Piekiełka, Bema i Waryńskiego. Kolejna, przy dzisiejszej ul. Niedziałkowskiego, powstała w 1902 roku. Był to już okazały gmach mogący pomieścić w sali modlitewnej 400 siedzących mężczyzn i 300 kobiet. Mieściła się w nim także sala posiedzeń, gdzie odbywały się narady członków rady gminy. Obok synagogi zbudowano dom gminny, gdzie mieszkał także kantor. W podwórzu znajdowała się ubojnia drobiu. W latach 90. XIX w. wybudowano rzeźnię bydła. Kupiec Raphael Wolff ufundował na początku 1900 r. dom starców przy obecnej ulicy Lutosławskiego 4. W 1933 r. adaptowano go na mieszkania Żydów, którzy stracili swoje mieszkania w wyniku polityki narodowych socjalistów.

W XIX w. słupscy Żydzi utworzyli szereg organizacji, częściowo nadając formy już istniejącym bractwom religijnym. Były to m. in. Stowarzyszenie „Chewra Kadisza” (Chewra Kadischa Verein), Żydowskie Stowarzyszenie Kobiet (Frauen Verein), Stowarzyszenie Żydowskiej Historii i Literatury (Verein für jüdische Geschichte und Literatur); w czasie I wojny powstał Żydowski Klub Sportowy. Do lat 30. XX w. działały Dom Opieki Społecznej (Lange Straße, dziś Długa) oraz szkoła żydowska (przy Schillerstraße).

Już w 1881 r. przez Słupsk, podobnie jak przez wiele innych miejscowości Pomorza, przetoczyła się fala ekscesów antyżydowskich. XX wiek przyniósł spadek liczebności społeczności. W 1914 r. w Słupsku zamieszkiwało ok. 500 Żydów, w 1927 r. – 400 (1%), a w sierpniu 1939 r. – 215. Od 1933 r. rozpoczęły prześladowania; gmina wyludniła się, wiele rodzin wyjechało do Berlina i innych miast, jeszcze inni wyemigrowali. W tzw. „noc kryształową” z 9 na 10 listopada 1938 r. bojówki SA i inni działacze hitlerowscy zniszczyły nieliczne już sklepy, których właścicielami byli Żydzi. Podpalono także synagogę. Straż pożarna nie gasiła pożaru, pilnowała jedynie, aby ogień nie objął okolicznych budynków. Członkowie gminy żydowskiej zostali zmuszeni do pokrycia kosztów rozbiórki synagogi oraz sprzątania ulicy, po czym zostali aresztowani. Trafili najpierw do słupskiego więzienia, a potem do niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Sachsenhausen.

W dniu 10 lipca 1942 r. wszystkich słupskich Żydów poniżej 65. roku życia zgromadzono w szkole przy ulicy Deotymy, a następnie deportowano do niemieckiego nazistowskiego obozu Auschwitz. Pozostali trafili głównie do getta w Terezinie w Czechach, a nieliczni – do podobozu Stutthof w Słupsku, założonego w 1944 r. na terenie kolejowych zakładów naprawczych przy ulicy Kołłątaja. Tam przetrzymywano także 620 Żydów z Niemiec, Węgier, Litwy, Łotwy i Estonii.

Po wojnie w Słupsku zamieszkało niewielu Żydów. W styczniu 1946 r. było ich 46, w maju 1946 r. – 87, od drugiej połowy 1946 do wiosny 1947 – 113. Do końca 1948 r. ich liczba ustabilizowała się na poziomie 22–24 osób. Byli to Żydzi napływowi, z różnych stron Polski, organizacyjnie podlegający Okręgowemu Komitetowi Żydowskiemu w Gdańsku.

Opis

Cmentarz żydowski w Słupsku założono w 1815 r., w następnie przygotowań podjętych co najmniej rok wcześniej. Wcześniej gmina korzystała z oddalonego o ok. 60 km cmentarza w Lęborku oraz innych okolicznych nekropolii. Jeszcze w 1815 r. jednego ze słupskich Żydów pochowano na odległym o 7,5 km od miasta cmentarzu we wsi Stanięcino.

Słupski cmentarz żydowski został zlokalizowany na niewielkiej działce o długości 140 stóp oraz szerokości 80 stóp, położonej przy Freyschmidtweg – niewielkiej uliczce odchodzącej od skrzyżowania dzisiejszych ulic Kaszubskiej i Madalińskiego (obecny adres ul. Kaszubska 6). Na mapach z lat 20.–40. XX w. cmentarz ma kształt wielokąta, zbliżonego do trapezu. Pierwszy pochówek Hinde Abraham miał miejsce w sierpniu 1815 r.; zmarła w wieku 71 lat. Kilka lat później spoczął tu przewodniczący gminy żydowskiej Joseph Liepmann. W 1821 r. nekropolię w Słupsku zdewastowano, zniszczono ogrodzenie cmentarne; sprawców, mimo ufundowania nagrody, nie odnaleziono. W latach 1907–1908 na terenie nekropolii wybudowano murowany, piętrowy dom pogrzebowy według projektu E. Rösera. Na parterze dokonywano rytualnych ablucji zmarłych oraz trzymano karawan, na piętrze odbywały się uroczystości. Zachowany do dziś obiekt sąsiadował z masywną, żelazną bramą wejściowo-wjazdową, która także przetrwała, stanowiąc fragment ogrodzenia z ok. 1908 roku. Dom przedpogrzebowy został wpisany do rejestru zabytków na mocy decyzji nr 978 z 5 maja 1980 roku. Z map wynika, że wokół wewnętrznych granic cmentarza prowadziły aleje cmentarne, poprzecinane kilkoma przecznicami. Teren był pokryty roślinnością ozdobną, zapewne krzewami i drzewami.

W dniu 14 maja 1941 r. władze gminy na czele z Emilem Gottschalkiem zostały zmuszone przez władze nazistowskie do sprzedaży albo zrzeczenia się części cmentarza o powierzchni 0,7 hektara. Najprawdopodobniej w tym samym okresie część południową przyłączono do cmentarza parafii mariackiej (St. Mariengemeinde), a w 1942 r. część środkową i północno-zachodnią (wraz z domem pogrzebowym), o powierzchni ok. 0,28 ha, wydzierżawiono lub przekazano ogrodnikowi cmentarnemu Albertowi Reetzowi. Niebawem przesłał on do władz podanie o zgodę na budowę szklarni i piwnicy; przy pracach miał wykorzystać kamienie i drewno znajdujące się na cmentarzu. W dniu 12 stycznia 1943 r. władze zgodziły się na zagospodarowanie domu pogrzebowego na mieszkania dla robotników zagranicznych.

Po przejęciu w 1941 r. cmentarza pozostałą część o powierzchni ok. 0,16 ha pozostawiono w posiadaniu gminy. Wypełniona pochówkami z lat 1900–1942, tymczasowo miała służyć dalej celom grzebalnym. Cenniejsze nagrobki z tego terenu zostały usunięte jeszcze przed 1945 r., a reszta z czasem porosła dziką roślinnością. W latach 70. XX w. teren splantowano, nadsypując grunt. W tym samym okresie połowa cmentarza (działka 5/5) została zajęta na potrzeby cmentarza komunalnego, usunięto też istniejące jeszcze macewy (na krótko przed likwidacją Warcisław Machura sporządził dokumentację fotograficzną). W byłym budynku przedpogrzebowym ulokowano filię Pracowni Konserwacji Zabytków w Gdańsku.

W wyniku tak szeroko zakrojonych zmian częściowemu zatarciu uległy granice cmentarza. Są one wyraźne od zachodu w postaci ulicy i ogrodzenia, od północy – ogrodzenia, od wschodu – podstawy skarpy w obrębie dzisiejszego cmentarza komunalnego, od południa (w przybliżeniu) – alei cmentarza. Sam teren jako taki został przekształcony lub zniszczony. W sąsiedztwie domu pogrzebowego (działka nr 5/4) istnieje współczesny budynek garażowy, w części środkowej – od zachodu (działki nr 5/7 i 5/6) trawiasty teren z wysoką zielenią na obrzeżach, a w części południowej i wschodniej funkcjonuje cmentarz komunalny.

Dopiero w latach 90. XX w. cmentarz żydowski w Słupsku doczekał się upamiętnienia. Jego formą stała się kamienna tablica w formie steli z napisem: „PAMIĘCI ŻYDÓW / KTÓRYCH PROCHY / SPOCZYWAJĄ / W TEJ ZIEMI / MIESZKAŃCY I WŁADZE / MIASTA SŁUPSKA / 1994”. Współcześnie w domu przedpogrzebowym mieści się siedziba Stowarzyszenia „Dom na Rozstaju Kultur”. Zdeponowano w nim odnalezione fragmenty porozbijanych macew, noszące nazwiska: Jacoba Flatowa (zm. pomiędzy 1888 a 1890), Rosalie Stern (06.04.1844–16.06.1904), Wolffberga (zm. 06.01.1910) oraz Henriette Lindt (20.01.1853–29.12.1933).

Oprac. Tomasz Kawski