Pojawili się wówczas wśród płatników podatku koronacyjnego. W kolejnych wiekach osadnictwo najprawdopodobniej nie zostało zakłócone. W 1674 r. odnotowano obecność 18 Żydów (stanowili 12,9% ogółu mieszkańców), w 1765 r. – 146, w 1794 – 149 r. (24,5%), w 1835 r. – 441, w 1843 r. – 628 (48,4%), w 1858 r. – 355 (35,1%), w 1871 r. – 382 (30,3%), w 1895 r. – 122 (10,7%), w 1912 r. – 56 (5,3%).

Kahał powstał zapewne XVII wieku. W 1759 r. był zadłużony w kościele w Gogolewie na sumę 100 florenów. W XVII–XVIIII w. ukształtowała się socjotopograficzna lokalizacja Żydów w przestrzeni miejskiej, która nie zmieniła się w kolejnych wiekach. Zamieszkiwali głównie przy ulicach Żerkowskiej i Garncarskiej, tam też zlokalizowane były najważniejsze elementy gminnej infrastruktury. Wyjątek stanowił cmentarz, założony ok. 1765 r. na terenie wsi Komorza (obecnie Komorze Nowomiejskie).

W pierwszej połowie XIX w. w gminie nowomiejskiej toczyła się rywalizacja między początkowo nielicznymi zwolennikami reformy w duchu haskali, a zwolennikami tradycji. Ci ostatni grupowali się wokół bet midraszu, tworząc z czasem stowarzyszenie „Bet Midrasz” (Beth-hamidrasz Verein), kontynuujące studia talmudyczne zapoczątkowane przez rabina Salomona Eliasa w latach 20. XIX wieku. W 1861 r. stowarzyszenie liczyło 19 członków, w 1865 r. – już 30. Miejscowy rabin w latach 30. i 40. XIX w., Laser Strasser, był jedynym z terenu Wielkiego Księstwa Poznańskiego, który oficjalnie zaprotestował przeciwko konferencjom rabinów należących do radykalnego nurtu reformatorskiego. W latach 40. XIX w. nie odprawiano na terenie Nowego Miasta kazań w języku niemieckim. Stopniowo jednak przybywało zwolenników modernizacji, o czym świadczył przyrost Żydów naturalizowanych, którzy w większości parali się w większości rzemiosłem. W 1830 r. było ich 46 (31 krawców, 1 garbarz, 2 czapników, 4 rzeźników, 4 piekarzy, 1 jubiler, 2 szklarzy, 2 mydlarzy), w 1837 r. – 77, w 1846 r. – 76.

Postawy zachowawcze nie były ograniczone jedynie do środowiska nowomiejskich Żydów, zwłaszcza w I połowie XIX wieku. Dotyczyło to także dominującej liczebnie grupy miejscowych chrześcijan, którzy domagali się ścisłej separacji od ludności żydowskiej. Magistrat publicznie ogłosił, że Żydzi mają stosować się do zakazu grzebania zmarłych przed upływem 75 godzin od śmierci. Gmina poinformowała w odpowiedzi landrata, że od dawna stosuje się do tego nakazu, a grzebie zmarłych jedynie za poświadczeniem lekarskim. W 1840 r. podczas procesji Bożego Ciała publicznie wezwano Żydów w języku polskim, aby ci nie pokazywali się na ulicy w trakcie uroczystości „chyba, że z odkrytą głową”. Pewnego dnia miejscowy ksiądz samowolnie umieścił dwie Żydówki, siostry 15- i 16-letnie w klasztorze, pod pozorem wyrażenia przez nie woli przyjęcia chrztu. Dopiero osobista interwencja prezydenta policji odniosła skutek. Dziewczynki zostały uwolnione, a prezydent policji osobiście eskortował je do domu rodzinnego. W 1835 r. przeprowadzono wybory do władz miejskich. Data przypadała w żydowskie święto, dlatego Żydzi nie wzięli w nich udziału.

Gmina dysponowała synagogą. W 1849 r. stara bóżnica otrzymała Synagogen-Ordnung. 3 września 1874 r. została poświęcona nowa, wystawiona u zbiegu ulic Zamkowej i Garncarskiej. Obok, przy ul. Garncarskiej, w 1871 r. oddano do użytku nową siedzibę szkoły gminnej (Elementarschule), utrzymywanej już od 1829 roku. Nauczycielami w niej byli: Aron Goldschmidt (ok. 1830), Gotlob Borgheim, Löwi Juda Harlam (1834–1842), Braf (1843), Burchardt Wolff (1844–1868), S. Jacobsohn (1872–1890), J. Auerbach (1899–1903). Liczba uczniów w szkole żydowskiej była wypadkową ogólnych zmian demograficznych populacji nowomiejskich Żydów. W 1838 r. było ich 84, w 1842 r. – 93, w 1849 r. – 100, w 1858 r. – 80, w 1863 r. – 52, w 1878 r. – 50, w 1899 r. – 16, w 1903 r. – 12. Szkołę tę zlikwidowano po 1903 r., a jej siedzibę zamieniono na budynek mieszkalny, który przetrwał do współczesności.

Posługę religijną w Nowym Mieście zapewniali rabini gminni: Jacob Abraham ben Nachman z Lask (ok. 1792–1810), Jacob Teomin (ok. 1812), Salomon (ok. 1819–1821), Elia ben Josek Spiro (1822–1825), Jacob ben Elkana (1825–1830), Menachem Nachum ben Jacow (1825–1830), Schalom ben Elijahu vel Salomon Elias (1825–1830), Laser Strasser (lata 40. XIX w.), Israel Josef (1874–1877), Salomon Lewin (od 1877 do 1899?). Od 1899 r. Żydzi z Nowego Miasta podlegali rabinatowi w Jarocinie. Ich działalność uzupełniały bractwa religijne, którym w XIX w. nadano status stowarzyszeń. Były wśród nich: Stowarzyszenie Pogrzebowe „Chewra Kadisza”, które, jak można sądzić, połączyło się ze Stowarzyszeniem Opieki nad Chorymi, tworząc jednolite Stowarzyszenie Opieki i Pogrzebowe (Krankenpflege und Bestattungverein), a także Stowarzyszenie Kobiet (Frauenverein) i Stowarzyszenie „Szneider Chewra” (Schneder Chewra).

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości liczebność nowomiejskich Żydów drastycznie spadła, redukując się do zera jeszcze przed wojną. W 1921 r. mieszkało tu 16 Żydów, w 1929 r. – 6, w 1937 r. – 1 (0,1%).

Opis

Cmentarz istniał od ok. 1765 r. na terenie wsi Komorza (obecnie Komorze Nowomiejskie), koło drogi Komorze–Rogusko, na stoku wzniesienia górującego nad rzeką Wartą. Działka cmentarna miała plan zbliżony do półokręgu z podstawą od strony polnej drogi prowadzącej ze wsi Komorze. Z terenem cmentarza stykały się od zewnątrz dwa niewielkie budynki; najprawdopodobniej był to budynek stróża cmentarnego lub dom pogrzebowy oraz pomieszczenie techniczne (np. na karawan). Na przełomie XIX i XX w., co widzimy na zdjęciach, cmentarz był ogrodzony kamiennym lub kamienno-ceglanym murem; znajdowało się na nim wiele nagrobków. Wiadomo, że pochowano tu rabinów: Menachema Nachuma, Jacoba Abrahama, Salomona Eliasa, a także kantora i rzezaka Marcusa Lewina. Nekropolia funkcjonowała do początku lat 30. XX wieku.

Obecnie cmentarz jest nieczynny i zdewastowany. Na jego miejscu zlokalizowano wyrobisko żwiru, po którym zostały głębokie wkopy, częściowo porośnięte lasem. Nadal znajdują się pojedyncze fragmenty macew. Jeden z mieszkańców Komorza wspominał: „Gdy byłem w podstawówce, chodziliśmy tam na wycieczkę w Dniu Dziecka, a później zjeżdżać na nartach. W latach 70., gdy budowano nowy most przez Wartę, wożono stamtąd piasek na nasyp pod szosę od mostu do obecnej stacji CPN [benzynowej]. W zwałach piasku wysypywanego na nasypie trafiały się kości, czaszki. Ogromna część kirkutu została bezpowrotnie zniszczona. Pozostały tylko resztki fundamentu domu stróża kirkutu. Na zniszczonej części posadzono sosny […]”. W Muzeum Okręgowym w Jarocinie znajduje się jedna z macew z cmentarza w Komorzu. Upamiętniała pochówek Fajgele, córki Icchaka ha-Kohena, zmarłej 20 kislew 5609 tj. 15 grudnia 1848 roku.

Oprac. Tomasz Kawski