W 1758 roku kahał makowski liczył już 1528 osób, z czego 820 Żydów mieszkało w okolicznych wsiach. Wśród rzemieślników dominowali krawcy, ale także było wielu kuśnierzy i piekarzy. Członkowie gminy zdominowali w mieście handel zbożem i wełną. W 1758 roku kahał w Makowie uzyskał samodzielność.

Pod zaborem pruskim w końcu XVIII wieku miejscowemu kahałowi podporządkowano gminy żydowskie w Wyszkowie i Pułtusku. W czasach Księstwa Warszawskiego utworzono w Makowie rewir żydowski. Jego granice wyznaczał gościniec ciechanowski — ulica przechodząca przez środek miasta z zachodu na wschód, rozdzielająca rynek i całe miasto na część północną — żydowską i południową — chrześcijańską (1813). W 1827 roku czterotysięczna społeczność żydowska w Makowie stanowiła 90% populacji, z biegiem dekad udział ten zaczął maleć, spadając na przełomie XIX i XX wieku do 65%. Wynikało to ze spowodowanej trudną sytuacją ekonomiczną migracji makowskich Żydów do dużych miast, głównie Warszawy oraz za ocean.

W XIX wieku makowscy Żydzi zaczęli zakładać niewielkie przedsiębiorstwa przemysłowe; wkrótce w mieście działało kilkanaście zakładów tkackich, garbarnie, młyny. W 1894 roku uruchomiony został jedyny w guberni łomżyńskiej zakład powroźniczy. W początku XX wieku działała także drukarnia. Makowscy kupcy czerpali dochody z dostaw dla stacjonujących tu oddziałów rosyjskich.

W latach 80. XIX wieku w Makowie powstała znana na północnym Mazowszu jesziwa. Działały tu też liczne bractwa: Chewra Kadisza, Chewra Lomdei Misznajot, Chewra Thilim, Ain Jakow, Midrasz. Na przełomie XIX i XX wieku w mieście powstały pierwsze koła Miłośników Syjonu i Organizacja Syjonistów-Ortodoksów „Mizrachi”, a w 1904 roku oddział Ogólnożydowskiego Związku Robotniczego „Bund”. W latach 1906–1908 funkcjonowała w Makowie biblioteka Towarzystwa Miłośników Czytelnictwa, organizacji o sympatiach syjonistycznych. W 1917 roku działał w tym mieście też lokalny oddział Ceirej Syjon. W Makowie uformowała się również komórka Organizacji Syjonistycznej.

W odrodzonej Polsce Żydzi, którzy aż do wybuchu drugiej wojny światowej stanowili większość ludności Makowa, odgrywali dużą rolę w życiu politycznym miasta. W 1919 roku do 24-osobowej Rady Miejskiej wybrano 15 Żydów, w 1927 — 10, a w 1934 — 8 (na 16 mandatów). Wśród części mazowieckich Żydów żywe były sympatie komunistyczne, które ujawniły się szczególnie w 1920 roku w czasie wojny polsko-bolszewickiej (w mieście powstał wówczas rewolucyjny komitet wojskowy, tzw. rewkom). Większość społeczności pozostawała jednak wierna tradycji — w 1924 roku makowski oddział ortodoksyjnej Agudy liczył około 300 członków.

W Makowie działała organizacja dobroczynna Linat ha-Cedek — jej oddział powstał w 1935 roku i wkrótce zrzeszał 400 członków. W mieście funkcjonował również Keren Kajemet le-Israel — fundusz zbierający środki na osiedlanie się Żydów w Palestynie. W latach 30. XX wieku Makowa nie ominęła szerząca się w Polsce fala antysemityzmu, przejawiająca się bojkotem sklepów żydowskich, wybijaniem w nich szyb i szykanowaniem właścicieli.

W 1926 roku w Makowie założono oddział Żydowskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Tarbut”, organizujący przedstawienia, odczyty i spektakle teatralne. W okresie międzywojennym w Makowie działały trzy biblioteki. W mieście istniały szkoły dla dzieci finansowane przez społeczność żydowską. Jedną utrzymywali działacze Agudy, drugą — syjoniści-ortodoksi z Mizrachi. Żydowska młodzież mogła się uczyć w sześcioklasowym gimnazjum humanistycznym oraz pięcioklasowej szkole żeńskiej typu humanistycznego. Religijni Żydzi kontynuowali naukę w miejscowej jesziwie.

Pod koniec 1940 roku okupanci niemieccy utworzyli w przyłączonym do Rzeszy Makowie getto, obejmujące północną część miasta z ulicami Franciszkańską i Zielonym Rynkiem wraz z przyległymi zaułkami. Od listopada następnego roku jego granice wyznaczał czterometrowy, drewniany płot. Powołano w nim Judenrat (Radę Żydowską), policję żydowską i Komitet Pomocy. Szacuje się, że przez getto przeszło 12 tysięcy osób. Znaleźli się w nim, poza miejscowymi Żydami, także uciekinierzy z innych części Polski oraz wysiedleńcy z powiatów makowskiego i pułtuskiego. Na początku listopada 1942 roku getto, w którym wcześniej zgromadzono Żydów z okolicznych obozów pracy, zostało szczelnie zamknięte. Około 5500 osób Niemcy wysiedlili do getta w Mławie, skąd w trwających do końca roku transportach wszyscy zostali wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau.

Opis

W ciągu kilku wieków swojej historii społeczność żydowska w Makowie Mazowieckim chowała swoich zmarłych na trzech cmentarzach. Lokalizacja najstarszego pozostaje nieznana. Drugi z nich, zwany starym, znajdował się pomiędzy ulicami Adamowską i Przasnyską. Wzmiankowany prawdopodobnie w 1781 roku, funkcje grzebalne pełnił do około 1870 roku. Cmentarz został zdewastowany przez Niemców podczas drugiej wojny światowej, a dwuhektarowy plac po nim w okresie PRL przeznaczony został pod dworzec autobusowy. Macewy z nekropolii posłużyły między innymi do utwardzenia dzisiejszych ulic: Kościelnej, Grabowej, Moniuszki i Kościuszki. W 1987 roku, staraniem lokalnych społeczników oraz rozsianych po całym świecie potomków makowskich Żydów, na skraju placu wzniesiono pomnik, skonstruowany z odzyskanych płyt nagrobnych.

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.