Miasto rozwijało się na skrzyżowaniu dróg prowadzących do Płocka, Płońska i Bodzanowa. Było także położone korzystnie przy Wiśle, którą spławiano towary do Gdańska. Od XV w. był to główny ośrodek sukiennictwa na Mazowszu. Mieszkańcy trudnili się rolnictwem, rzemiosłem i handlem. Dużą rolę pełniło także gorzelnictwo. W XVII w. powstało miasteczko żydowskie na tzw. Podzamczu, którego mieszkańcy pozostawali pod opieką starostów grodowych.

Na przełomie XVIII i XIX w. zbudowano synagogę na skraju wysokiej skarpy wiślanej pod Górą Zamkową. Żydzi przeważali wtedy liczebnie nad ludnością chrześcijańską i dominowali w handlu. Jednak po połączeniu Warszawy liniami kolejowymi z różnymi częściami ziem polskich, rola miasta i handlu wiślanego znacznie zmalała. W 1859 r. w Wyszogrodzie urodził się Nachum Sokołow, pisarz i tłumacz, lider ruchu syjonistycznego, pionier dziennikarstwa w języku hebrajskim.

 W czasie I wojny światowej zniszczeniu uległa zabudowa Wyszogrodu, w tym synagoga. Natomiast w okresie międzywojennym miały miejsce zatargi w sprawie odpoczynku niedzielnego, kiedy np. w ten dzień władze zakazywały Żydom prania i wywieszania rzeczy do suszenia.

Po wybuchu II wojny światowej Wyszogród włączono do Niemiec. W 1940 r. władze okupacyjne utworzyły getto w rejonie ulic Rębowskiej, Kościelnej, Płockiej, Ogrodowej, Krótkiej i Starego Rynku. Więźniowie zmuszani byli do prac przymusowych, w tym do rozbiórki synagogi. W 1941 r. część Żydów deportowano do obozu w Działdowie, a następnie do Nowej Słupi koło Kielc. Pozostałych wywieziono do gett w Czerwińsku i Nowym Dworze Mazowieckim, a stamtąd do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince. Po wojnie do miasta powrócili nieliczni Żydzi, którzy przetrwali Zagładę. Większość opuściła Polskę w kolejnych latach.

Opis

Stary cmentarz żydowski stary w Wyszogrodzie znajdował się przy ul. Jana Kilińskiego (dawnej Szewskiej). Został założony w XV albo XVI w., pierwotnie poza obszarem miasta. Jego położenie było od początku zagrożone wskutek lokalizacji na stromej skarpie wiślanej często podmywanej przez rzekę. Mimo to istniał aż do okresu okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej. Niemcy zdewastowali cmentarz, a płyty nagrobne wykorzystali jako materiał brukarski. Po 1945 r. miejscowe władze przeznaczyły teren pod budowę zakładu przetwórni owoców.

Osunięcie ziemi, które nastąpiło na początku lat 70. XX w. dało sposobność do przeprowadzenia badań archeologicznych. Wykonano je w latach 1971 i 1973 na niezabudowanej części pomiędzy ogrodzeniem i skarpą. Podczas prac wykopaliskowych zidentyfikowano 49 grobów. Zmarli byli grzebani byli w układzie rzędowym, na osi wschód – zachód, na wznak, z rękoma ułożonymi wzdłuż tułowia, z głową w kierunku zachodnim. W grobach odnaleziono deski, używane zamiast trumien do obramowania ciała przed zasypaniem. Stwierdzono też obecność skorupek ceramicznych, które przez setki lat wyznawcy judaizmu kładli na oczach zmarłych oraz kłódek, stanowiących zamknięcia grobu (a także „zamknięcia ust”).

Obecnie cmentarz można określić jako zniszczony i trwale przekształcony. Wznosi się na nim współczesna zabudowa.

Oprac. Magda Lucima

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.