Impuls dalszemu rozwojowi osadnictwa żydowskiego w Mysłowicach dał tzw. edykt emancypacyjny z 1812 r., zrównujący Żydów z obywatelami chrześcijańskimi. W momencie wydania aktu w Mysłowicach były tu 32 rodziny żydowskie. W 1826 r. zbudowano nową murowaną synagogę, a w 1847 r. nadano statut gminie synagogalnej.

W latach 1895–1897 zbudowano jeszcze nową synagogę, ale przełom XIX i XX w. przyniósł falę emigracji Żydów górnośląskich do większych ośrodków miejskich na terenie Niemiec. O ile w 1887 r. w Mysłowicach było 900 Żydów, o tyle w 1910 r. było ich tylko 488. Druga wielka fala wyjazdów nastąpiła po ostatecznym włączeniu Mysłowic do Polski w czerwcu 1922 roku. Jednak w tym przypadku spadek liczebności został początkowo zrekompensowany przez napływ Żydów polskich. W 1931 r. w Mysłowicach mieszkało 463 Żydów. W 1939 r. ich liczba spadła do 162 (0,8% ogółu mieszkańców).

Pod okupacją niemiecką w okresie II wojny światowej Mysłowice zostały wcielone bezpośrednio do Rzeszy. Jeszcze jesienią 1939 r. Niemcy zburzyli tutejszą synagogę. W listopadzie 1939 r. wywieziono wszystkich Żydów z Mysłowic do getta w Chrzanowie. W sierpniu 1942 r. część mysłowickich Żydów wysłano kolejowym „transportem śmierci” do obozu zagłady niemieckiego nazistowskiego obozu w Bełżcu. Pozostali w sierpniu 1943 r. zostali wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Zginęli w tamtejszych komorach gazowych.

Społeczność żydowska była w Mysłowicach także po 1945 roku. Osiedlający się tu Żydzi podlegali początkowo Kongregacji Wyznania Mojżeszowego w Sosnowcu, a po jej likwidacji w 1968 r. – kongregacji w Katowicach.

Opis

Jako pierwszy w osiemnastym stuleciu na Górnym Śląsku powstał cmentarz żydowski na obszarze dworskim w Mysłowicach, a jego założenie było możliwe dzięki uzyskanej przez tamtejszych Żydów – dotychczas grzebiących swoich zmarłych w Będzinie – zgodzie ordynata Jana Krzysztofa Mieroszewskiego herbu Ślepowron, wydanej 20 grudnia 1714 roku.

Cmentarz zlokalizowano na podłużnym terenie na osi północ-południe, położonym na północ od zabudowy miasta, na wzniesieniach wzdłuż zachodniego brzegu stawu pode dwornego, później zwanego zamkowym, w okolicy nazywanej niegdyś Kwiatczyskiem. Dzisiaj to dzielnica Piasek w granicach miasta, a sam cmentarz – który po kilku rozszerzeniach osiągnął ostatecznie powierzchnię około 0,26 hektara – ulokowany jest częściowo w widłach północnej części ulicy Stawowej, przed 1922 rokiem zwanej Teichstrasse.

W 1867 r. najstarszy istniejący na cmentarzu nagrobek wznosił się na mogile osoby zmarłej w r. 5482, tj. na przełomie lat 1721 i 1722 wedle rachuby gregoriańskiej. Obecnie najstarszym ocalałym pomnikiem jest stela Cwi Hersza, syna Jehudy Lejba, zmarłego 20 lutego 1770 roku (dziś przeniesiona na nowy cmentarz żydowski).

Trudno określić, ile osób pochowano na cmentarzu. Wiadomo, że korzystali z niego Żydzi zamieszkali w Mysłowicach oraz okolicznych wsiach, osadach i koloniach, a do 1815 r. najprawdopodobniej też zamieszkali w Bieruniu Starym, choć bardzo trudno jednoznacznie to dzisiaj udowodnić.

W związku z niemal całkowitym zapełnieniem nekropolii i niespełnianiem już przez nią wymaganych przez społeczność standardów, we wrześniu 1866 r. po jej zachodniej stronie otwarto nowy plac grzebalny. Nie oznacza to jednak, że na starym cmentarzu całkowicie zaprzestano chowania zmarłych, gdyż analogiczne przykłady z innych miejscowości pokazują, że mimo założenia nowych nekropolii, ich poprzedniczki nadal były użytkowane; najczęściej grzebano bliskich krewnych pochowanych, zazwyczaj współmałżonków.

Należy odrzucić pojawiające się w niektórych opracowaniach twierdzenia, jakoby cmentarz został zlikwidowany w latach 1910–1914 w związku z przedłużeniem ówczesnej Teichstrasse. Nienaruszony dotrwał do 1945 r., zaznaczany w niezmienionym kształcie na każdej mapie ukazującej obszar Mysłowic. Dopiero w latach 70. XX wieku tereny wokół cmentarza przeznaczono pod wielorodzinną zabudowę osiedla mieszkaniowego. Z jego obszaru usunięto wszystkie istniejące jeszcze nagrobki, które przeniesiono na teren nowego cmentarza żydowskiego.

Obecnie na terenie cmentarza znajdują się zaniedbany skwer, garaże, ścieżka oraz fragment jezdni. Teren upamiętniony jest głazem z tablicą pamiątkową, odsłoniętym w 2019 r. z inicjatywy Mysłowickiego Towarzystwa Historycznego im. Jacoba Lustiga.

Oprac. Sławomir Pastuszka

Właściciel praw autorskich do opisu: Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN.