Jest osobliwy przykładem odwołania się budowli sakralnej z pocz. XX w. do stylu romańskiego. Prawdopodobnie inspiracji do jego budowy dostarczyły przykłady takiej architektury z sąsiadującego Śląska.

Historia

Parafia św. Stanisława BM w Czeladzi istniała już w 1260 roku. Potwierdzeniem tego faktu jest wzmianka o kapelanie z Czeladzi znajdująca się w dokumencie księcia opolskiego Władysława, pochodzącym z tego okresu. Od początku istnienia, zgodnie z administracją kościelną, Czeladź należała do dekanatu bytomskiego w archidiecezji krakowskiej. Niewiele natomiast wiadomo o wyglądzie pierwotnego kościoła. Wybitny kronikarz, Jan Długosz wspomina jedynie, że był zbudowany z drzewa modrzewiowego. Zapewne przetrwał aż do wielkich pożarów, które w 1. poł. XVI wieku trawiły miasto. W dokumentach z 1598 r. zapisano, że nowy kościół wybudowany w miejscu starego był murowany i jednonawowy. Posiadał trójboczne, oszkarpowane prezbiterium, zakrystię i skarbczyk. W jego otoczeniu znajdowała się dzwonnica i cmentarz. W latach 1863-1864zostałwyremontowany, jednakże wkrótce stał się zbyt mały dla rozwijającej się miejscowości. Obecna świątynia została wybudowana według projektu Hugona Kuderyz Warszawy, w latach 1904-1913. Jej konsekracji dokonał bp Zdzisław Goliński dnia 28 września 1958 roku.

Opis

Kościół znajduje się na stromym wyniesieniu w centrum miasta, w tyłach zach. kwartału zabudowy przyrynkowej. Jego fundamenty oraz cokół zbudowano z szarego kamienia wydobywanego w okolicy. Ściany z czerwonej cegły klinkierowej. Monumentalny budynek reprezentuje styl neoromański. Składa się z trójnawowej bazyliki z nawą poprzeczną i wielobocznie zamkniętym prezbiterium, otoczonym szeregiem pomieszczeń w przyziemiu. W nawie bocznej od wsch. ulokowano kruchtę, a przy niej dwie kaplice: św. Anny oraz Serca Jezusowego i Miłosierdzia Bożego. Od frontu (pn.) świątynia ma dwie murowane wieże o wysokości 39 metrów. Między nimi znajduje się wysoki portal z rozetą. Na jego szczycie stoi figura „Serce Pana Jezusa”. Do głównego wejścia prowadzą szerokie schody. Główna nawa świątyni jest długa na 68i szeroka na 24 metry. Również ramiona transeptu są flankowane dwoma wieżami. Na skrzyżowaniu naw wyrasta masywna ośmioboczna wieża. Elewacje dekorowane są typowymi ornamentami romańskimi - różnorodnymi fryzami arkadowymi o półokrągłych łukach z blendami kamiennymi i tynkowanymi. Ich uzupełnieniem są rzeźbione detale kamienne roślinne i zoomorficzne.

Wewnątrz, nad nawami bocznymi znajdują się empory z galeriami, wsparte na filarach tworzących loże z każdej strony, oddzielonych od siebie dwiema romańskimi kolumnami. Ponad lożami wnętrza oświetlają potrójne okna witrażowe. Nawa główna i ramiona transeptu nakryte są sklepieniem krzyżowym na gurtach, natomiast nawy boczne krzyżowo-żebrowym. W skrzyżowaniu naw, na czterech potężnych filarach wspiera się ośmiokątna rotunda z kopułą, z której opuszcza się wielki żyrandol. Prezbiterium łączy się z sześciokątną absydą niskimi kolumnami romańskimi, na których stoją potrójne wysmukłe kolumny zakończone kapitelami. Jego sklepienie składa się z arkady i żebrowania w kształcie parasola. Prezbiterium i absydę ozdobiono trzydziestoma czterema kolumnami o rozmaitych kształtach kapiteli. Wyżej, nad kolumnadą, zbudowano po obu stronach balkony oparte na wspornikach mających kształt głów: króla, rycerza, szlachcica i uczonego. Na uwagę zasługuje jeszcze kompozycja malarska w prezbiterium autorstwa prof. Juliusza Makarewicza, przedstawiająca „Ostatnią Wieczerzę”. Artysta rozmieścił ją na trzech polach. Powyżej niej znajdują się sceny ukazujące Chrystusa w Ogrójcu, Chrystusa ukrzyżowanego i Zmartwychwstanie. Wnętrze świątyni, bogato zdobione w kamienny detal, nawiązuje także do stylu romańskiego. Na wyposażeniu znajdują się elementy pochodzące z dawnego kościoła, takie jak: obrazy, paramenty, szaty liturgiczne, portal z drzwiami i konfesjonały.

Obiekt dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Aleksandra Bednarska, OT NID w Katowicach, 24-11-2015 r.