Historia

Willa wybudowana została najprawdopodobniej na przełomie XIX i XX wieku, najpóźniej w 1902 roku, na co wskazuje plan miasta z 1902 roku, na którym zaznaczono istniejący już budynek. W 1909 roku posesję wraz z willą zakupił od ówczesnych właścicieli, braci Bolesława i Pawła Pietrzykowskich, uznany polski ogrodnik, pomolog i szkółkarz, Mieczysław Bolesław Hoffmann. Hoffmann w tym samym roku utworzył w rejonie ul. Pomologicznej jeden z największych i najbardziej znaczących w mieście i kraju zakładów ogrodniczych warzywno-owocowo-szkółkarskich, rozciągający się na obszarze pomiędzy obecną Aleją Jana Pawła II i gruntami wsi Kiedrzyn. Ranga zakładu, współprowadzonego po 1922 roku przez M. Hoffmanna i jego brata Bolesława, wiązała się zarówno z dużą powierzchnią i skalą produkcji, jak i samodzielnie prowadzonymi przez M. Hoffmanna badaniami pomologicznymi nad odmianami i wymaganiami upraw, a także popularyzacją sprowadzonych do kraju przez Hoffmannów w latach 30. odmian jabłek McIntosh, Melba, Ontario, Lobo i Wealthy. 

Sama willa po przejęciu przez M. Hoffmanna, pomiędzy 1910 i 1927 rokiem, została znacząco rozbudowana od strony wschodniej o parterowe dobudówki mieszkalne i gospodarcze oraz oficynę. Oficyna została ponadto w latach 30. XX wieku nadbudowana o piętro. Począwszy od lat 50. XX wieku gospodarstwo było systematycznie wywłaszczane, w sumie ponad trzydzieści razy. Niewielkie ogrodnictwo wraz z willą, co najmniej do późnych lat 80., pozostawało w rękach rodziny Hoffmannów. W okresie ostatnich dwóch dekad kolejni właściciele nieruchomości planowali przeznaczenie działki pod zabudowę na siedzibę Stowarzyszenia Wiernych Świeckich przy Archidiecezji Częstochowskiej i Międzynarodowego Katolickiego Programu Ewangelizacji, następnie budynków akademika oraz wielorodzinnego (lata 2012-2014). W 2014 roku, w toku tych przygotowań, rozebrano wtórne dobudówki i oficynę. Od tamtego czasu budynek willi pozostaje nieużytkowany i nieremontowany.

Opis

Willa zlokalizowana jest na dużej, nieregularnej posesji, mieszczącej się po północnej stronie ul. Zbierskiego, na północ od śródmieścia Częstochowy. W otoczeniu willi, od strony południowej i wschodniej, rozciąga się teren dawnego ogrodu porośnięty obecnie gęsto samosiejkami, z zachowanymi pojedynczymi egzemplarzami starodrzewu, w tym magnolią drzewiastą, dwoma dębami szypułkowymi i lipą szerokolistną. Rejon dawnego podwórza, mieszczącego się w północno-zachodniej części posesji wraz z dojazdem od ul. Zbierskiego wzdłuż zachodniej granicy, pozostaje przekształcony i porośnięty samosiejkami.

Willa jest obiektem wolnostojącym, murowanym z cegły i kamienia wapiennego, założonym na rzucie prostokąta z krótkim skrzydłem oraz ryzalitem od strony tylnej, podpiwniczonym, parterowym, zwieńczonym niskim dachem dwuspadowym oraz dwoma dachami pulpitowymi (nad skrzydłem i ryzalitem), krytymi papą. Poszczególne elewacje obiektu są otynkowane. Widoczna od południa, z ul. Zbierskiego, reprezentacyjna fasada zwrócona jest ku dawnemu ogrodowi. Jest to elewacja symetryczna, pięcioosiowa, z umieszczonym na osi tarasem w formie ozdobnego portyku, trójstrefowa, z wyodrębnionym cokołem i belkowaniem na wysokości ścianki kolankowej poddasza. Na poziomie parteru artykułowana jest prostokątnymi otworami okiennymi, rozmieszczonymi w czterech bocznych osiach oraz otworem okienno-drzwiowym w środkowej osi tarasowej. Otwory okienne ujmują gładkie opaski z dekoracyjnymi klińcami, a otwór okienno-balkonowy ujmuje opaska profilowana. Artykułowaną czterema prostokątnymi otworami, rozmieszczonymi w osiach okien parteru strefę cokołu zakończono odsadzką. Strefa belkowania złożona jest z profilowanego gzymsu, gładkiego fryzu z tryglifami i otworami wentylującymi poddasze oraz profilowanego gzymsu wieńczącego. Portyk na formę kolumnową, zwieńczoną półkolistą kopułą na belkowaniu i poprzedzony jest jednobiegowymi schodami, wachlarzowo rozszerzającymi się w kierunku ogrodu. Taras i schody ujęte są balustradami ujmującymi wejście ze schodów, złożonymi z prostopadłościennych, sfazowanych tralek, dźwigających profilowaną poręcz z dekoracyjnymi wazami. Kolumny i półkolumny, ustawione na wysokich cokołach i podwójnych plintach, złożone są z klasycznych baz, kanelowanych trzonów i głowic na ich przedłużeniu, wydzielonych wałkami. Belkowanie, analogiczne jak na elewacji, złożone jest z profilowanego gzymsu, gierowanego w narożnikach, gładkiego fryzu z tryglifami oraz profilowanego gzymsu wieńczącego, w narożnikach dodatkowo zwieńczono je ozdobnymi kulami, analogicznymi, jak na szczycie kopuły. Posadzka tarasu wykonana jest z płytek ceramicznych.

Elewacja boczna (zachodnia) szczytowa, niesymetryczna, jednoosiowa, z cokołem zakończonym odsadzką, artykułowana jest otworem wejściowym do sieni oraz otworem okiennym na wysokości poddasza. Elewacja boczna (wschodnia) szczytowa jest w obecnym stanie przekształcona w związku z rozbiórką wtórnych dobudówek mieszkalnych. Elewacja tylna (północna) jest niesymetryczna, trójdzielna, trójstrefowa. W partii głównej części budynku artykułowana jest trzema otworami okiennymi o zróżnicowanych wykrojach i wymiarach, w partii ryzalitu (zachodniej) – jednym otworem okiennym na wysokości podestu klatki schodowej, a w partii skrzydła (wschodniej) – dwoma otworami okiennymi i wtórnym otworem drzwiowym, prowadzącym do pomieszczeń w nieistniejącej już dobudówce. W partiach środkowej i wschodniej elewacja urozmaicona jest podziałem na strefę cokołową i belkowania, analogicznie, jak fasada, przy czym otwory okienne nie są podkreślone opaskami. 

Stolarka okienna drewniana, półskrzynkowa, jedno-, dwu- lub trójskrzydłowa z nadświetlami zachowana jest niekompletnie. Stolarka okienno-drzwiowa w osi tarasowej jest drewniana, sześciokwaterowa, półskrzynkowa, urozmaicona kanelowanymi słupkami i ślemieniem zdobionym ząbkowaniem. W dolnej, środkowej kwaterze znajdują się jednoskrzydłowe drzwi w konstrukcji ramowo-płycinowej, z dwoma pionowymi prześwitami z strefie górnej i dwiema prostokątnymi płycinami w strefie dolnej, zwieńczonymi profilowanym gzymsem odcinkowym. Główne drzwi wejściowe do budynku, umieszczone w elewacji zachodniej, są drewniane, wykonane w konstrukcji ramowo-płycinowej, urozmaicone układem prostokątnych płycin z wypełnieniem w formie luster.

Wnętrze budynku jest dwutraktowe, z wydzielonym korytarzem między traktami. W trakcie frontowym mieszczą się trzy pomieszczenia w układzie amfiladowym, a w trakcie tylnym pięć pomieszczeń, w tym sień z klatką schodową w części północno-zachodniej oraz jedno pomieszczenie w obrębie skrzydła wschodniego. Poszczególne pomieszczenia na poziomie parteru kryte są drewnianymi stropami belkowymi z drewnianą, otynkowaną podsufitką. Na jednym z sufitów zachowała się sztukatorska dekoracja w formie rozety. Drewniane podłogi wykonane są desek. Sień jest niewielka, prostokątna, oddzielona od korytarza za pomocą historycznego przepierzenia. Przepierzenie ma formę rozbudowanej stolarki drzwiowej w konstrukcji ramowo-płycinowej, złożonej z dwuskrzydłowych drzwi, ujętych z obu stron węższymi, półstałymi skrzydłami i zwieńczone od góry wspólnym nadświetlem, urozmaiconym kratownicowym podziałem szczeblin. Schody na poddasze są dwubiegowe ze spocznikiem, powrotne, na metalowej podkonstrukcji, z metalowymi podstopnicami i drewnianymi stopnicami, bez zachowanej balustrady. Schody do piwnicy są dwubiegowe ze spocznikiem, powrotne, kamienne, bez zachowanej balustrady. W poszczególnych wnętrzach niemal kompletnie zachowała się drewniana, dwuskrzydłowa, ramowo-płycinowa stolarka drzwiowa wraz z profilowanymi ościeżnicami, jak również stolarka okienka doświetlającego korytarz. Układ pomieszczeń na poziomie piwnicy zasadniczo pokrywa się z rozplanowaniem wnętrz na parterze. Poszczególne pomieszczenia kryte są sklepieniami odcinkowymi na stalowych belkach. W części pomieszczeń zachowane są drewniane podłogi z desek, a w klatce schodowej wylewka betonowa. Drewniana więźba dachowa ma konstrukcję jętkową, dwustolcową.

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 11.2025 r.