Historia

Wzniesienie budynku mieszkalnego przy ul. Wrocławskiej 12 w Nowej Soli związane jest z funkcjonowaniem w mieście wspólnoty braci morawskich, którzy silnie wpłynęli na rozwój układu urbanistycznego, ukształtowanie zabudowy, poza działalnością misyjną prowadząc różne formy aktywności gospodarczej, a później tworząc najważniejsze w mieście zakłady przemysłowe. Ewangelicka wspólnota wyznaniowa braci morawskich wywodziła się z czeskiego ruchu reformy Kościoła, podjętej na początku XV wieku przez Jana Husa. Na początku XVIII wieku na terenie Górnych Łużyc założyli wzorcową osadę Herrnhut (opieka Pańska), dzięki przychylności hrabiego Nikolausa Ludwiga von Zinzendorfa (1700-1760), który podarował im na ten cel ziemię. Rozwiązania funkcjonalne zaczerpnięte wprost z Herrnhut przenoszono i adaptowano w nowych lokalizacjach, również w Nowej Soli. W 1742 roku wspólnota otrzymała zgodę króla Prus Fryderyka II na osiedlenie się w Nowej Soli. Władca, doceniając działania braci morawskich, uznał ich sprowadzenie jako szansę na rozwój i podniesienia miasta ciężko dotkniętego w wyniku działań wojennych. Gmina przybyła do Nowej Soli w 1744 roku, otrzymawszy wówczas ziemię na południowy zachód od ówczesnego centrum miasta, przy dzisiejszej ul. Wrocławskiej, która stanowiła ciąg traktu pocztowego Śląsk – Brandenburgia. Tu w krótkim czasie bracia morawscy wznieśli wzorcowe osiedle z domem modlitwy w centralnym punkcie, zamykając plac wewnętrzny domami sióstr, braci i rodzin. Całą kompozycję domknęła aleja kasztanowcowa wzdłuż głównego traktu oraz wewnętrzny ogród o funkcjach wypoczynkowych i liturgicznych. Wzniesione budynki charakteryzowały się prostą bryłą, brakiem dekoracyjności, galeriowymi rozwiązaniami komunikacji pomiędzy poszczególnymi częściami obiektu, a także dziedzińcami wewnętrznymi.

W 1759 roku, w wyniku działań związanych z wojną siedmioletnią, kiedy to wojska rosyjskie po uprzednim splądrowaniu budynków podłożyły ogień, zarówno zbór, jak i całe osiedle zostało strawione przez pożar. Bracia morawscy uciekli z miasta przed tymi tragicznymi wydarzeniami, ratując życie. Odbudowę kolonii rozpoczęto tuż po wojnie w 1764 roku. Wspólnota braci morawskich szybko podniosła się po tej dotkliwej stracie, wznosząc nowy dom modlitwy w 1769 roku, oraz kolejno odbudowując budynki mieszkalne. Na mocy królewskiej koncesji nowe budynki miały być wznoszone jako murowane, dwukondygnacyjne. Zgodnie z pierwotnym zamysłem powtórzono charakterystyczne cechy obiektów, a więc prostą bryłę, oszczędny detal architektoniczny, galeriowe rozwiązania komunikacji w postaci nadwieszonych ganków w elewacji tylnej, a także dziedzińców wewnętrznych. Budynek przy ul. Wrocławskiej 12, został odbudowany po pożodze jako jeden z pierwszych, w 1765 roku, przy głównym trakcie prowadzącym z Berlina do Wrocławia. Budynek, podobnie jak pozostałe pięć obiektów po zachodniej stronie drogi, założony został na rzucie podkowy, przy czym do budynku głównego dostawione były dwa prostokątne aneksy. Murowany, dwukondygnacyjny obiekt ustawiony został kalenicowo do drogi. Budynek przeznaczony został jako dom dla rodzin (Familienhaus). Ponadto, od strony zaplecza usytuowano obiekt o funkcji gospodarczej, ustawiony równolegle do budynku mieszkalnego. Na tyłach pięciu domów po stronie zachodniej, z których wszystkie powstały w trzeciej ćwierci XVIII wieku, znajdował się regularny ogród, przecięty aleją prowadzącą od zboru na cmentarz braci. Przy obecnej ul. Wrocławskiej kompozycję podkreślała aleja kasztanowców (Kastanienalle, później Breslauerstrasse), a przy ul. Muzealnej zamykającej teren osiedla od strony zachodniej – lip (Lindenalle).

Do końca XVIII wieku wzniesiono szereg budynków mieszkalnych, usługowych i rzemieślniczych na terenie kolonii. Na zapleczu domów wznoszonych przy ulicy funkcjonowały warsztaty i niewielkie zakłady przemysłowe, prowadzone przez członków gminy. Nieznacznie zmniejszono wówczas pierwotny dziedziniec wewnętrzny z ogrodem, powiększono zaś obszar cmentarza. W tym okresie działania wspólnoty skierowane były na rozwój, zarówno duchowy jak i materialny. Pracując wspólnie dla dobra ogółu doprowadzili do powstania nowych zakładów rzemieślniczych, rozwijali handel, angażując również mieszkańców miasta, którzy nie stanowili członków zgromadzenia, dając im zatrudnienie i poprawiając byt. Osiedle, pomimo włączenia jego terenu w granice miasta na początku XIX stulecia, zachowało nadal charakter enklawy. W XIX wieku zabudowę uzupełniano o nowe obiekty, kosztem wewnętrznego ogrodu. Przy czym pod koniec XIX wieku, jak i na początku XX wieku, część już istniejących budynków w kolonii ulegała przebudowie. Liczba członków wspólnoty braci morawskich stopniowo zmniejszała się, gorliwość spadała, a budynki kolejno zmieniały charakter stając się odrębnymi mieszkaniami dla rodzin. Po II wojnie światowej budynek przy ul. Wrocławskiej 12 został zasiedlony przez nowoprzybyłych polskich mieszkańców miasta. Zlikwidowano witrynę dawnego sklepu z kapeluszami i przywrócono funkcję mieszkalną w całym obiekcie. Początkowo stanowił on własność komunalną. Z czasem część mieszkań została wykupiona przez lokatorów i stanowi obecnie własność prywatną. 

Opis

Budynek wzniesiono jako murowany z cegły, podpiwniczony, o dwóch kondygnacjach naziemnych i w części użytkowym poddaszu. Zwarta bryła obiektu, założonego na rzucie podkowy, składa się z budynku głównego nakrytego wysokim dachem dwuspadowym z naczółkami, krytym dachówką karpiówką, ułożoną w koronkę oraz dostawionych do elewacji tylnej dwóch symetrycznych aneksów mieszczących część mieszkalną nakrytymi dachami pulpitowymi, papowymi. Do aneksu północnego przylega drewniana klatka schodowa prowadząca do nadwieszonego ganku, szalowana deskami, kryta dachem pulpitowym. Elewacja frontowa, zwrócona w kierunku ul. Wrocławskiej (wschodnim), zakomponowana została symetrycznie, jako pięcioosiowa. Podziały wertykalne wyznaczają pilastry ujmujące naroża i oś środkową, a horyzontalne – gzyms okapowy. Oś środkową mieszczącą wejście główne do budynku podkreślono za pomocą pilastrów, stanowiących podstawę cokołów z wazami, ujmujących wklęsło-wypukły szczyt w poziomie poddasza. Otwory okienne mają formę stojącego prostokąta, ujęte są profilowanymi opaskami z uszakami. Nad nimi umieszczono wklęsło-wypukłą płycinę ujętą kroksztynami, w poziomie przyziemia wspierającymi naczółek falisty z muszlą z perłą, a w poziomie drugiej kondygnacji dźwigającymi wydatny gzyms okapowy.

Wejście główne do budynku ujęte jest w dekoracyjny, sztukatorsko opracowany portal, w formie profilowanej opaski z uszakami, w której kluczu widnieje kartusz przepleciony wicią roślinną z motywem kwiatu róży, nad którymi otwierają się rogi obfitości, zamknięty naczółkiem falistym spiętym muszlą z perłą. Wyodrębnioną oś środkową podkreśla dekoracyjne opracowanie otworów okiennych, z motywem rocaille w drugiej kondygnacji, elementami floralnymi i girlandami, łączący się wklęsło-wypukłym fartuszkiem z otworem okiennym w szczycie, o zaoblonych narożach, nad którym góruje okulus ujęty profilowaną opaską spiętą wolutowym kluczem. Szczyt wieńczy naczółek falisty spięty wolutowym kluczem. W poziomie dachu, na osi, mieszczą się dwie dekoracyjne lukarny opracowane blachą cynkową, ujęte spływem wolutowym, zamknięte naczółkiem wolutowym spiętym kluczem w formie kartusza z muszlą i zwieńczone sterczynką. Elewacje boczne, południowa i północna, w części głównej budynku są symetryczne, dwuosiowe, o wystroju architektonicznym analogicznym do elewacji frontowej. W części szczytu płasko zamkniętego, pokreślonego profilowanym gzymsem, w centralnej części umieszczono okulus, ujęty w profilowaną opaskę spiętą wolutowym kluczem, z muszlą u podstawy. Elewacje w części bocznych aneksów są asymetryczne, dwu i jednoosiowe, opracowane płasko, pozbawione wystroju architektonicznego. Elewacja tylna jest dwukondygnacyjna, symetryczna, trójosiowa w części budynku głównego. W poziomie przyziemia, na osi mieści wejście tylne do budynku, zamknięte łukiem odcinkowym. Drewniane słupy z zastrzałami wspierają nadwieszony w drugiej kondygnacji ganek, o elewacji trójosiowej, o ramowym podziale konstrukcji wyznaczającym deskowe płyciny szalunku. Otwory okienne o wykroju stojącego prostokąta podkreślono wypełniając płyciny podokienne motywem krzyża św. Andrzeja. W części aneksów ujmujących część środkową, w elewacji mieszczą się pojedyncze, prostokątne, niewielkie otwory okienne różnej wielkości. Pod gankiem w aneksach umieszczono otwory wejściowe prowadzące do piwnic. Komunikacja pomiędzy wejściem tylnym do obiektu, otworami prowadzącymi do piwnic, zapewniona została poprzez utwardzoną nawierzchnię ceglaną.

Wnętrze jest dwutraktowe w budynku głównym i trzytraktowe w częściach z aneksami. Sień główna przekryta stropem belkowym, przy ścianie północnej mieści klatkę schodową prowadzącą na kondygnację piętra oraz po stronie północnej i południowej drzwi wejściowe do mieszkań, jednoskrzydłowe, współczesne. Na drugą kondygnację prowadzą schody drewniane, jednobiegowe, z balustradą o balaskach deskowych. Historyczna stolarka drzwiowa prowadząca do ganku jest jednoskrzydłowa, ramowo-płycinowa, dwupoziomowa, dwupłycinowa, z zawiasami pasowymi osadzonymi na hakach murowych. Lokale mieszkalne mają amfiladowy układ komunikacyjny, poddawane były remontom. Na kondygnację poddaszową prowadzą zabudowane, drewniane, jednobiegowe schody, z balustradą o balaskach deskowych. Więźba dachowa jest dwupoziomowa, jętkowa, o stolcach leżących. Na konstrukcji zachowane są znaki ciesielskie numeryczne, rzymskie. Do piwnic prowadzą wejścia w aneksach pod nadwieszonym gankiem, schodami jednobiegowymi, ceglanymi. Piwnice sklepione są krzyżowo i kolebkowo, z posadzką ceglaną w układzie rzędowym. Historyczna stolarka drzwiowa główna, w elewacji frontowej jest symetryczna, dwuskrzydłowa o równych wymiarach skrzydeł, w konstrukcji ramowo-płycinowej, z nadświetlem zamkniętym łukiem odcinkowym, z zawiasami pasowymi osadzonymi na hakach murowych.

W każdym skrzydle mieszczą się po dwie płyciny, górne większe, dolne mniejsze, z wystającymi lustrami o nieregularnym kształcie, z profilowanymi prętwinami przesłaniającymi styk ram i płycin. Pomiędzy płycinami umieszczono ozdobne gałki w formie rozet. Profilowane, wydatne ślemię wydziela nadświetle dwudzielne, rozczłonkowane szczebliną pionową o współczesnym szkleniu. Drzwi w elewacji tylnej posiadają analogiczną formę, jednakże wypełniają je płaskie płyciny. Zachowana jest historyczna stolarka okienna w południowym szczycie. To okna krosnowe, dwuskrzydłowe, ze szczeblinami poziomymi – po dwie w każdym skrzydle, prostą listwą przymykową. Historyczna stolarka okienna wypełniająca otwory ganku o wykroju stojącego prostokąta to okna krosnowe, dwudzielne, dwupoziomowe, czteroskrzydłowe, z krzyżem okiennym w formie krzyża łacińskiego i profilowanym ślemieniem w formie simy. Skrzydła podzielone są za pomocą poziomych szczeblin – dwóch w nadślemieniu, trzech w podślemieniu. W elewacji frontowej zachowana jest historyczna stolarka okienna w lukarnach, zamknięta łukiem pełnym, krosnowa, ze szczebliną poziomą. 

Oprac. Karolina Idryjan, OT NID w Zielonej Górze, 30.11.2025 r.