Historia

Pałac wybudowany został na terenie majątku ziemskiego Dolina, należącego w połowie XIX wieku do baronowej Gabrieli Wetzlar oraz Marcelego Tarnawieckiego – doktora praw, adwokata prowadzącego kancelarię we Lwowie, społecznika. W rękach Tarnawieckich majątek pozostawał do 1891 roku, kiedy na podstawie kontraktu kupna i sprzedaży przeszedł na własność Marceli z Tarnawieckich Małachowskiej oraz jej męża Godzimira Małachowskiego. Majątek ziemski obejmował powierzchnię 133 hektarów, w tym dwór i folwark położone na północ od drogi prowadzącej z Zagórza do Sanoka. Po ich śmierci majątek odziedziczyły dzieci. W wyniku kolejnych kontraktów kupna, sprzedaży i darowizn w 1921 roku majątek ziemski Dolina należał już wyłącznie do najstarszego syna Małachowskich - Romana. Był on czynnym wojskowym, w latach 1912-1913 brał udział w mobilizacji sił zbrojnych Monarchii Austro-Węgierskiej, wprowadzonej w związku z wojną na Bałkanach, a od 1918 do 1928 roku służył w Wojsku Polskim. Pałac prawdopodobnie został wzniesiony na przełomie lat 20. i 30. XX wieku. W okresie 2. wojny światowej Niemcy zorganizowali w budynku szkołę rolniczą. W 1944 roku budynek został ostrzelany przez wojska radzieckie, a następnie zniszczony przez bolszewików. W 1948 roku majątek ziemski z pałacem nabyła rodzina Olszewskich i przeprowadziła gruntowny remont obiektu. Remont obejmował między innymi rozbiórkę przylegającej od zachodu kuchni i wieży, dobudówki przy ryzalicie oraz wieży od wschodu, naprawę pokrycia dachowego, przebudowę daszku nad wejściem głównym i położenie tynków. W późniejszym czasie przepruto w przyziemiu ścianę zachodnią wprowadzając szeroki otwór bramny. Obiekt jest użytkowany, zamieszkany, pomimo katastrofalnego stanu zachowania.

Opis    

Wiejski Pałac Małachowskich w Zagórzu (Dolinie) usytuowany jest na północ od drogi krajowej nr 84 prowadzącej z Zagórza do Sanoka, na płaskowyżu stanowiącym południową krawędź doliny Sanu. Wymurowany został z cegły, na kamiennym cokole, gładko otynkowany. Założony jest na rzucie prostokąta z trzema aneksami oraz wieżą w południowo-wschodnim narożniku. To budynek dwukondygnacyjny, o rozczłonkowanej bryle, kryty dachem czterospadowym o pokryciu z dachówki ceramicznej, natomiast dobudówki daszkami wielospadowymi, a wieża sześciobocznym hełmem. Na połaci dachowej pałacu oraz ryzalitów znajdują się małe drewniane lukarny.

Fasada jest niesymetryczna, z dwukondygnacyjnym, wysuniętym przed lico ryzalitem na szerokości dwóch osi okiennych od wschodu. Przy nim, pośrodku budynku znajdują się główne drzwi wejściowe. W zachodniej części elewacji trzy okna dwuskrzydłowe z nadświetlem (w dolnej kondygnacji) oraz trzy okna o zróżnicowanych wielkościach i podziałach (w górnej). Okna ościeżnicowe ujęte są profilowanymi opaskami opartymi na  wąskim podokienniku. Ryzalit doświetlony jest oknami dwuskrzydłowymi (jednym w parterze i dwoma na piętrze). Wieża w narożu na rzucie ośmioboku, wyniesiona ponad wysokość pałacu, dostępna jest przez drzwi zewnętrzne ujęte kubicznym portalem. Otwory okienne nad wejściem do wieży umieszczone są na zróżnicowanych wysokościach. Drugi rząd otworów okiennych znajduje się pod gzymsem wieńczącym. Otwory zabezpieczone są obecnie deskami. Elewacja wschodnia pałacu dwuosiowa, z oknami trójskrzydłowymi, zamknięta jest od północy  aneksem na kształt masywnej przypory. Elewacja tylna rozczłonkowana jest centralnie mocno wysuniętym dwukondygnacyjnym  ryzalitem na osi, przepruta oknami  o zróżnicowanych podziałach. W elewacji bocznej od zachodu, w przyziemiu, szeroka brama garażowa oraz wąskie drzwi usytuowane prawie na osi. Uwagę w obiekcie zwraca gzyms wieńczący – drewniany, z ząbkowaniem i fryzem kostkowym rozdzielanymi kroksztynami. Pałacowi towarzyszy założenie zieleni.

Dostęp do obiektu ograniczony. Własność prywatna.

Oprac. dr Jadwiga Stęchły, OT NID w Rzeszowie, 08.01.2026 r.

Bibliografia    

• A. Fasnacht, Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, Brzozów 1991, cz. 1, s. 91-92.
• Kronika. Zmiana własności, „Gazeta Przemyska”, Nr 98 z 8 grudnia 1891 r., s. 3.
• Z. Osenkowski, Zagórz nad Osławą, Zagórz 1995, s. 74.
• Z. Osenkowski, Zagórz nad Osławą. Z dziejów miasta i gminy, Sanok 2006, s. 150.
• J. Piórecki, Ogrody i parki województwa krośnieńskiego, Bolestraszyce 1998, s. 64-65.
• E. Śnieżyńska-Stolot, F. Stolot, Katalog zabytków sztuki w Polsce, t.1, Województwo krośnieńskie, z. 2. Lesko, Sanok, Ustrzyki Dolne i okolice, Warszawa 1982, s. 17.
• J. Stęchły, Opinia dotycząca określenia wartości zabytkowych zespołu pałacowo-parkowego Małachowskich w Zagórzu, Rzeszów 2022, Archiwum NID.
• Roman Małachowski: https://www.geni.com/people/Roman-Ma%C5%82achowski-h-Na%C5%82%C4%99cz/6000000095433206857; 
• https://pl.wikipedia.org/wiki/Roman_Ma%C5%82achowski_(oficer) (dostęp: 10.12.2025 r.).
• T. J. Kotliński, Godzimir Nałęcz Małachowski – Życiorys: https://web.archive.org/web/20160323010655/http://tchorznicki.com/historia_gm.html (dostęp: 10.12.2025 r.).