Historia

Budynek Ratusza został nabyty przez władze miasta w 1716 roku. Na siedzibę wybrano kamienicę mieszczańską z 1658 roku, (o czym informuje napis odsłonięty podczas remontu budynku w latach 30. XX wieku), usytuowaną w północno-zachodniej pierzei rynku. W późniejszym czasie budynek był wielokrotnie rozbudowywany i przekształcany. W 1738 roku wzniesiono niewysoką wieżę zegarową. W 1790 roku część lokali na parterze przeznaczono na areszt i strażnicę. W 1861 roku jednopiętrowy, nakryty dachem naczółkowym budynek nadbudowano o jedno piętro i rozbudowano w głąb działki. W 1924 roku dach budynku pokryto łupkiem. W 1930 roku Rada Miejska podjęła uchwałę o przebudowie ratusza i nadaniu fasadzie monumentalnego charakteru. Prace nadzorował Wilhelm Paszek, a ich wykonawcą była firma Maxa Körbera. Obiekt rozbudowano w latach 1931-1932 od strony północnej, zajmując parcelę domu przylegającego do ratusza przy ul. Kościelnej.

Budynek otrzymał nowy, reprezentacyjny wystrój elewacji frontowej i bocznej o formach neorenesansowych. Przekształcone zostały także wnętrza obiektu. Powstał wówczas reprezentacyjny westybul, a sala posiedzeń została podwyższona. Jej sufit pokryty został kasetonami, a ściany – boazerią. Ponadto, salę wyposażono w mosiężny żyrandol i cztery lampy firmy elektrotechnicznej Piotra Sojki z Pszczyny. Jedną ze ścian ozdobił kilim zamówiony w 1932 roku w wytwórni dywanów „Persja” w Żywcu. Wykonano także przyłącza sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, elektrycznej i telefonicznej. We wnętrzu magistratu ulokowano skarbiec, a w piwnicach archiwum kasowe. Pod koniec II wojny światowej wnętrze budynku zostało zniszczone. W latach 90. XX wieku dokonano znacznych przekształceń, polegających na zmianie kolorystyki elewacji zewnętrznych z lat 30. XX wieku, wymianie pokrycia dachowego oraz zmianie kolorystyki i oświetlenia sali posiedzeń. W 2017 roku stolarkę okienną wymieniono na nową, nawiązującą podziałami i kształtem do stolarki z czasu ostatniej przebudowy. W latach 2024-2025 przeprowadzono kompleksowy remont elewacji, którym przywrócono pierwotny charakter i kolorystykę. Budynek nadal pełni funkcję siedziby władz miasta.  

Opis

Ratusz usytuowany jest na prostokątnej, narożnej parceli przyrynkowej, w północno-zachodniej pierzei Rynku, ograniczonej od wschodu ulicą Ratuszową. Od strony zachodniej budynek przylega do kościoła ewangelicko-augsburskiego, od północy sąsiaduje z kamienicą mieszczańską z XVIII w. przy ul. Ratuszowej 1. Budynek jest murowany, otynkowany, założony na planie wydłużonego prostokąta z niewielką, prostokątną dobudówką od strony północno-zachodniej. Od wschodu obiekt zaakcentowany jest nieznacznie wysuniętym ryzalitem wejściowym, do którego przylega parterowy portyk założony na rzucie prostokąta. Bryła jest dwupiętrowa, w części frontowej podpiwniczona, z arkadowym portykiem zwieńczonym tarasem. Korpus główny nakrywa dach trójspadowy, a dobudówkę dach pulpitowy. Poszycie wykonane jest z dachówki. W poziomie dachu, na przedłużeniu środkowej osi fasady i osi bocznej klatki schodowej, mieszczą się niewielkie opracowane architektonicznie szczyty.

Reprezentacyjne elewacje frontowa i boczna, utrzymane w stylu neorenesansowym, zostały opracowane w tynku terabonowym (drapanym, szorstkim) i sztucznym kamieniu (detal architektoniczny w postaci kolumn, pilastrów, obramień okiennych i drzwiowych, płycin podokiennych). Podział kompozycyjny elewacji wyznaczają gzyms cokołowy, pasy boniowania w poziomie parteru, gzymsy kordonowy nad kondygnacją parteru oraz koronujący powyżej drugiego piętra oraz attyka. Wertykalne podziały elewacji wyznaczają od strony frontowej kolumny toskańskie w poziomie parteru, powyżej – kolumny w wielkim porządku, a na wschodniej elewacji – pilastry. Fasada jest trójosiowa, symetryczna podkreślona nieznacznym ryzalitem obejmującym wszystkie osie. Główny otwór wejściowy, usytuowany w środkowej osi przyziemia, jest koszowo zamknięty, ujęty parą otworów okiennych o analogicznym kształcie. Strefę wejściową poprzedza portyk z arkadami rozpiętymi na trzech toskańskich kolumnach, wspierający taras o kamiennej tralkowej balustradzie. Osie powyżej parteru ujmują kolumny w wielkim porządku wspierające uproszczone belkowanie z attyką i osiowo usytuowanym szczytem. Otwory na poziomie pierwszego piętra są prostokątne, powyżej półkoliście zamknięte. Okna podkreślają profilowane opaski, na poziomie drugiego piętra spięte kluczem. Przestrzenie pomiędzy otworami okiennymi pierwszego i drugiego piętra wypełniają dekoracyjne geometryczne płyciny.

Elewacje zamyka prosta attyka zwieńczona prostokątnym szczytem zamkniętym wklęsło-wypukłym gzymsem ujętym wolutami. Elewacja wschodnia jest wieloosiowa, ukształtowana analogicznie, jak elewacja frontowa, z wyjątkiem użycia pilastrów w miejscach występowania kolumn jońskich. Otwór wejściowy od strony ul. Ratuszowej, usytuowany asymetrycznie, jest prostokątny, ujęty profilowanym obramieniem z trapezowym, wysokim kluczem, sięgającym prostego naczółka wspartego na wydatnych konsolach. Naczółek nakrywa trójspadowy daszek kryty blachą. Otwory okienne osi mieszczącej klatkę schodową są prostokątne i usytuowane w połowie wysokości kondygnacji. W zwieńczeniu osi usytuowany jest niewielki szczyt, analogiczny do tego w elewacji frontowej. Okna na poziomie parteru i drugiego piętra są półkoliście zamknięte, pozostałe są prostokątne. Zewnętrzna stolarka drzwiowa wejścia głównego jest dwuskrzydłowa, w konstrukcji ramowo-płycinowej, z koszowo zamkniętym nadświetlem dzielonym prostymi szczeblinami. Górne płyciny skrzydeł są przeszklone i dzielone krzyżowo szczeblinami. Stolarka drzwiowa wejścia bocznego jest jednoskrzydłowa, w konstrukcji ramowo-płycinowej z przeszkleniem w górnej części. Stolarka okienna jest współczesna, wiernie odwzorowująca historyczną. Układ wewnętrzy ratusza jest dwutraktowy, z klatką schodową w tylnym trakcie. Schody, wzniesione w konstrukcji murowanej, są dwubiegowe z podestami. Balustrady schodów i podestów są ażurowe, żeliwne, zwieńczone drewnianym pochwytem. Policzki schodów są oblicowane okładziną ze sztucznego kamienia i ozdobione dekoracją geometryczną z ośmioramienną gwiazdą. 

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 03.2026 r.