Historia 

Bastion I, to jeden z siedmiu bastionów w linii fortyfikacji Twierdzy Zamość. Pochodzi z tzw. fazy „morandowskiej” (1596-1600), co oznacza, że zaprojektował go pracujący dla Jana Zamoyskiego, włoski architekt Bernardo Morando. Został zbudowany w pierwszej grupie bastionów zamojskich, wraz z bastionem V, VI i VII, ze względu na położenie na terenie pozbawionym zasadniczo naturalnych cech obronnych. W latach 1618-1623 inny architekt związany z Zamościem - Andrea dell’Aqua, prowadził prace m.in. przy orylonach bastionu I (część bastionu stanowiąca przedłużenie jego czoła). Efektem tego było wykonanie sklepionej poterny (podziemne przejście) za schodami od strony orylonu, a przede wszystkim budowa interesujących nas kazamat barkowych. Kazamaty we flankach (barkach) bastionu posiadały strzelnice i były zaopatrzone w otwory do wylotu gazów prochowych. Kolejne działania budowlane podnoszące skuteczność obrony bastionu I były prowadzone w latach 1685-94 przez Jana Michała Linka. Nie znamy jednak zakresu tych prac w odniesieniu do obu kazamat. Wiadomo tylko, że na bastionie powstały dwa poziomy strzelnic po cztery w barku. Dużym przeobrażeniom kazamaty uległy w ramach generalnej modernizacji twierdzy w I połowie XIX wieku, prowadzonej przez Korpus Inżynierów Wojskowych Królestwa Polskiego pod kierunkiem gen. Jana Mallet-Malletskiego. Projekt modernizacji zakładał m.in. wzmocnienie linii obrony twierdzy i jej przedpola. Jednym z wytypowanych do modernizacji obiektów był bastion I. Gruntowna modernizacja w latach 20. XIX wieku spowodowała całkowite zabudowanie barków bastionu i powstanie nowych kazamat barkowych poprzez powiększenie pierwotnych. W latach późniejszych (1845-1851) prowadzone były jedynie prace remontowe w obrębie bastionu I, m.in. w kazamatach barkowych, w których zabezpieczano przede wszystkim sklepienia przed wilgocią i przeciekami.

Obie kazamaty pełniły funkcje przede wszystkim magazynowe dla garnizonu wojskowego, przy czym w kazamacie barku zachodniego w okresie od XVIII do początku XIX wieku funkcjonował młyn prochowy. Po kasacie twierdzy w 1866 roku przez rząd carskiej Rosji, bastion I został częściowo zburzony. W 1916 roku Austriacy budując tor kolejowy linii Zamość-Hrubieszów, przecięli bastion w jego partii czołowej. Kazamaty ocalały i pełniły różne funkcje. We wschodniej od lat 30. do 70. XX wieku była lodownia, w kolejnych latach pomieszczenia były opuszczone. W zachodniej kazamacie w latach 30. XX wieku znajdowała się gisernia, w czasie okupacji hitlerowskiej – garaż, od lat 50. XX wieku - magazyn spółdzielni ogrodniczej, a po remoncie w 1996 roku urządzono stylizowaną karczmę, natomiast w 2003 roku kazamata stała się siedzibą Zamojskiego Klubu Karate Tradycyjnego. Bastion I wraz z kazamatami został zrewitalizowany w latach 2007-09 w ramach projektu "Konserwacja, renowacja i adaptacja na cele kultury zespołu fortyfikacji Starego Miasta w Zamościu. Etap I". Zasadniczym kierunkiem działań była rekompozycja, czyli stworzenie nowej budowli ziemnej, oddającej w ogólnych zarysach wielkość i położenie przedniej części dawnego bastionu I, który mimo zachowanych kazamat barkowych, był zupełnie nieczytelny. Przeprowadzono remont i zrekonstruowano fragmenty muru kazamaty zachodniej, zrewitalizowana została również kazamata wschodnia. Obecnie zabytek służy celom kulturalnym. W kazamacie zachodniej nadal mieści się klub karate, natomiast w sąsiedniej, pod nazwą: Kazamata Wschodnia Bastionu I, odbywają się liczne imprezy kulturalne, głównie koncerty.                                                                                   

Opis 

Kazamaty bastionu I położone są, podobnie jak cały bastion, z którym tworzą integralną całość w południowo-wschodniej części głównej linii fortyfikacji Twierdzy Zamość, w sąsiedztwie kościoła pw. św. Mikołaja. Kazamaty wschodnia i zachodnia umieszczone są odpowiednio w obu barkach bastionu I. Wejście do kazamaty wschodniego barku bastionu I znajduje się przy ul. Okopowej, od strony ogrodzenia kościoła św. Mikołaja. Jest to w całości zrekonstruowany otwór drzwiowy, zamknięty półkoliście, od którego po stromych ceglanych schodach trasa prowadzi bezpośrednio do pomieszczenia kazamaty. Wejście do kazamaty barku zachodniego jest natomiast usytuowane przy ul. Bazyliańskiej i zamyka perspektywę tej ulicy od południa. Znajduje się w zrekonstruowanej ceglanej ścianie ograniczającej szyję bastionu I od północy. Jest to półkoliście zakończony otwór drzwiowy, w kamiennym obramieniu, przy czym węgary obramienia są boniowane. Od wejścia do kazamaty prowadzą ceglane schody, strome i wąskie. 

Obie kazamaty to pomieszczenia forteczne podziemne, zamknięte, jednoprzestrzenne i jednokondygnacyjne, zbudowane z cegły na zaprawie wapiennej, przykryte sklepieniem kolebkowym. Każda z kazamat posiada po dwie strzelnice służące do ostrzału artyleryjskiego. Lepiej zachowały się one w kazamacie wschodniej, widoczne w jej elewacji wschodniej jako zamknięte półkoliście głębokie przepusty, podkreślone ceglaną opaską. Analogiczne strzelnice artyleryjskie znajdują się w kazamacie zachodniej – jedna zachowała się w stanie prawie nienaruszonym, druga została przerobiona na drzwi. W otwory strzelnicze są obecnie wstawione okna, drzwi dwuskrzydłowe zostały oszklone. 

Zabytek dostępny z zewnątrz.

Oprac. Ewa Prusicka, OT NID w Lublinie, 15-04-2025 r.