Historia

Głuchołazy, urokliwe miasto w województwie opolskim, od lat cieszą się opinią świetnego miejsca do leczenia i rehabilitacji. Położone u stóp Gór Opawskich, Głuchołazy są otoczone lasami, które filtrują powietrze, usuwając zanieczyszczenia. W okolicy występuje dużo fitoncydów – naturalnych substancji wydzielanych przez drzewa iglaste, które działają bakteriobójczo i wzmacniają układ oddechowy. Dzięki położeniu w dolinie rzeki Białej Głuchołaskiej panuje tu umiarkowana wilgotność, która jest korzystna dla osób z chorobami dróg oddechowych (np. astmą) oraz reumatycznymi. W okolicach Głuchołaz występują źródła wód mineralnych, w tym szczawy, które wspomagają leczenie chorób układu pokarmowego i  metabolicznych. Walory tego miejsca dostrzegli jezuici, którzy w 1623 roku wybudowali w mieście pierwszy dom uzdrowiskowy nazywając go „Leśnym Dworem”. W 1882 roku uruchomiono sanatorium „Ferdinandsbad”, czyli dzisiejszy Instytut Dydaktyczno-Naukowego im. Vincenza Preissnitza – Ośrodek Formacyjno-Rehabilitacyjno-Wypoczynkowy Caritas Diecezji Opolskiej w Głuchołazach zwany powszechnie „Skowronkiem”. Pierwotnie funkcjonował jako sanatorium wodolecznicze, wykorzystujące metody terapii naturalnych pionierów, takich jak Sebastian Kneipp (1821-1897) i Vincenz Priessnitz. Uczniowie Kneippa stosowali tu zabiegi wodne. Zalecali także ruch na świeżym powietrzu, dietę bogatą w warzywa, noszenie lnianej bielizny i picie krystalicznie czystej wody z pobliskich źródeł. Leczono kąpielami a także zawijaniem ciała w prześcieradła i polewaniem wodą z dodatkami ziół o różnej temperaturze. Goście mogli liczyć również na słoneczne kąpiele wykorzystując w tym celu pięknie nasłonecznioną werandę, z której roztaczał się widok na panoramę Góry Chrobrego oraz ukwiecone ogrody otaczające budynek. Tak leczono choroby reumatyczne, zapalania naczyń, płuc, oskrzeli, jelit i inne dolegliwości w tym również nerwice. Ogromne zainteresowanie terapiami spowodowało, że w 1899 roku zbudowano nowy luksusowy budynek, który nazwano „Gattenhaus” (urządzono w nim apartamenty dla gości), a w latach 1900-1902 powiększono Ferdinandsbad o skrzydło północno-zachodnie, tak, że obiekt dysponował 125 pokojami wyposażonymi w elektryczność i centralne ogrzewanie. Dla potrzeb towarzyskich dobudowano herbaciarnię w secesyjnym stylu obfitującą we florystyczne wątki z owalnym oknem na frontowej ścianie (obecna kaplica).

Czas prosperity sanatorium przerwała powódź w lipcu 1903 roku. Fala doszła do 2,5 m wysokości. Ogrom zniszczeń leżącego tuż nad rzeką Białą ośrodka, spowodował zaniechanie dalszej działalności sanatoryjnej w Ferdinandsbad. Pensjonat wegetował, rosło zadłużenie, zaniedbany teren obracał się w ruinę. Niedoświadczone dzieci nie zastąpiły zmarłej w 1903 roku właścicielki pani Kober – córki założyciela Augusta Pietschˈa, która wyższa za mąż za dr Richarda Kobera. Dnia 7 marca 1913 roku właściciele bez środków do życia musieli opuścić pensjonat. Nieruchomość przejęła Miejska Kasa Oszczędności w Głuchołazach. Podczas I wojny światowej urządzono tu szpital wojskowy. W 1919 roku nieruchomość nabyło Zgromadzenie ss. Urszulanek Unii Rzymskiej z Prowincji Świdnickiej. Stało się to za namową i pomocą znanego na historycznym Górnym Śląsku ks. Ludwika Skowronka (1859-1934), autora popularnej na Śląsku książeczki (polsko-niemieckiej) „Droga do Nieba". Siostry Urszulanki nazwały kompleks „Marienfried" czyli Maryja Pokoju i zorganizowały w nim szkołę gospodarstwa domowego dla dziewcząt oraz klasztor. Dotychczasową herbaciarnię i czytelnię zamieniono w kaplicę, a mały gabinet obok na zakrystię. W latach 1923-1934 w ośrodku przebywał ks. Skowronek korzystając z zasłużonej emerytury. Po jego śmierci w 1934 roku ośrodek nazwano potocznie „Skowronkiem”. 

Lata okresu międzywojennego to czas aktywnej działalności urszulińskiej szkoły. W 1936 roku obiekt otrzymał status „ośrodka kuracyjnego”, w którym – oprócz szkoły dla dziewcząt – zakonnice prowadziły zorganizowany wypoczynek dla matek z dziećmi, w czym pomagała hrabina Joanna von Schaffgotsch z Kopic. W tym samym roku przeprowadzono generalny remont obiektu. W lipcu 1938 roku znów przyszła wielka woda. Tym razem obiekt ucierpiał nie na tyle, aby zaprzestać działalności. Podczas II wojny światowej, w 1941 roku szkołę przekształcono na wojskowy szpital. W budynku mieścił się również zarząd wojskowy wszystkich szpitali wojskowych w Głuchołazach. W lutym 1945 roku personel szpitala został ewakuowany do Drezna. Po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku ograniczono działalność sióstr w klasztorze, a w obiektach szkolnych zarekwirowanych przez władze ludowe urządzono najpierw Szkołę Przemysłu Papierniczego dla formacji chłopięcej „Służba Polsce" (w 1947 roku) a następnie (od 1952 roku) Ośrodek Szkoleniowy Centralnego Związku Spółdzielczości i Kółek Rolniczych Samopomoc Chłopska, zwany potocznie „Ceres”. Po przemianach ustrojowych siostry Urszulanki odzyskały prawo dysponowania swoją własnością i w 1990 roku wydzierżawiły obiekt szkoły Katowickiemu Urzędowi Miejskiemu, który służył wówczas jako baza popularnych w tym czasie zielonych szkół. Po okresie dzierżawy aktywnym użytkownikiem szkoły stała się Caritas Diecezji Katowickiej, organizująca tutaj ferie i kolonie dla dzieci. W budynku dawnego klasztoru siostry przyjmowały także grupy oazowe i neokatechumenalne.

Dobry czas obiektu przerwała powódź w lipcu 1997 roku. Dnia 7 lipca 1997 roku wezbrane wody rzeki Białej z całą siła uderzyły w budynek. Rzeka utworzyła dwa koryta wokół budynku, wyrywając z ziemi wielki krzyż misyjny, który płynąc zatrzymał się obok schodów służąc potem jako kładka, po której docierała pomoc dla uwięzionych w budynku powodzian. W wyniku powodzi zniszczone zostały dolne pomieszczenia budynków, zaplecze i gromadzone na remonty zasoby tak, że siostry podjęły decyzję o przekazaniu posiadłości Caritas Diecezji Opolskiej. Dnia 5 grudnia 1997 roku podpisano akt notarialny, który rozpoczął nowy rozdział w historii „Skowronka” – jednego z piękniejszych budynków w Głuchołazach. Dnia 7 lipca 1998 roku obiekt wpisano do rejestru zabytków województwa opolskiego pod numerem 2382/98. Po przeprowadzeniu prac remontowych Caritas zaadoptowała obiekty do pełnienia funkcji wypoczynkowej i rehabilitacyjnej. Odremontowany Ośrodek stał się też ważnym centrum rekolekcyjnym, szkoleniowym oraz kulturotwórczym przeznaczonym głównie dla potrzeb opolskiego kościoła. Aż do września 2024 roku „Skowronek” oferował 110 miejsc noclegowych w pokojach jedno-, dwu- i trzyosobowych, wszystkie wyposażone w łazienki. Ośrodek z powodzeniem kontynuował tradycje lecznicze, oferując turnusy rehabilitacyjne oraz wypoczynkowe, czerpiąc z bogatej historii i korzystając z naturalnych walorów mikroklimatu Głuchołaz. Ośrodek Formacyjno – Rehabilitacyjno - Wypoczynkowy Caritas Diecezji Opolskiej od pierwszego kwietnia 2015 roku stał się Instytutem Dydaktyczno-Naukowym im. Vincenza Priessnitza. Zmiany te pozwoliły na rozwój ośrodka pod względem wykorzystania potencjału kulturowego, historycznego i samego wodolecznictwa.

Kolejny raz, dobry czas dla budynku przerwała powódź. Po ogromnych zniszczeniach powodzi z dnia 15 września 2024 r. ośrodek znów jest nieczynny do odwołania. Tym razem na skutek wielkiej wody nastąpiła katastrofa budowlana części budynku (kaplica i pralnia) oraz doszło do zalania dolnych części budynku (fundamentów oraz ścian i posadzki sutereny) i nadmiernego ich zawilgocenia. Została doszczętnie zniszczona ściana szczytowa fragmentu budynku, gdzie znajdowała się na parterze pralnia, a na piętrze kaplica. Budynek jest otwarty. Pozostałe elementy budynku (w szczególności strop i dach) są w stanie awaryjnym mogą w każdej chwili ulec zawaleniu ze względu na brak podparć elementów nośnych. Fundament tej części budynku został zniszczony i wymaga odbudowy oraz wzmocnień. Skutkiem powodzi jest również zniszczenie elementów wykończenia budowlanego, urządzeń budowlanych, jak i urządzeń wyposażenia kuchni, saun, gabinetu zabiegowego hydroterapii. Stan techniczny sutereny wskazuje, że została ona w całości zalana do poziomu ok. 2,5 m. Rury i centrale wentylacyjne, stolarka drewniana oraz piece gazowe zostały całkowicie zniszczone. Zniszczone zostały również urządzenia wyposażenia kuchni (piece, lodówki, chłodnie) jak również urządzenia pralni, saun, pokoju hydroterapii w gabinecie zabiegowym, stolarka saun, armatura elektryczna, system kamer oraz instalacje zabezpieczeń przeciwpożarowych i częściowo armatura sanitarna. Wszystkie ściany wymagają osuszenia a elementy gipsowe sufitów wymagają wymiany. Zniszczone zostały fragmenty elewacji z powodu uderzeń elementów które niosła woda. Powyrywane są fragmenty styropianu, widoczne liczne uderzenia na elewacji, pognieciona i częściowo brakująca obróbka blacharska, poniszczone rury spustowe i odpływy wody deszczowej. Powyginane są również poręcze i barierki, zejście do kawiarni znajdującej się w suterenie, powybijane szyby w oknach oraz zniszczone drzwi zewnętrzne sutereny.

Opis

Dawny dom zdrojowy zlokalizowany został w południowo-zachodniej części miasta, w dolinie rzeki. Jest to budynek wolnostojący, trójkondygnacyjny z poddaszem, wzniesiony z cegły na zaprawie wapiennej i cementowo-wapiennej, usytuowany kalenicowo wzdłuż drogi, za bryłą którego równolegle przepływa rzeka Biała Głuchołaska. Dom zdrojowy jest budowlą dwuczłonową, składającą się z budynku głównego założonego na planie wydłużonego prostokąta z dwoma ryzalitami narożnymi, z wieżą na osi elewacji wschodniej oraz przybudówką od strony elewacji tylnej, jak i dobudowanego w 1900 roku wtórnego skrzydła bocznego po stronie północno-zachodniej (łącznikiem obu części jest klatka schodowa). Bryłę budynku głównego wyróżniają dwa, trójosiowe ryzality narożne o stylizowanej, secesyjnej dekoracji architektonicznej. Tworzą ją przeplatające się dekoracje w formie ciężkich, bogatych gałęzi i drzew, wypełniających przestrzenie między osiami. Ponadto, od strony ulicy Andersa, sześcioosiową, środkową część elewacji frontowej zdobi zadaszony taras poprzedzony schodami. W partii tarasu, rozciągającego się na całej długości parteru, na osi ulokowano wejście główne z parą drzwi przedzielonych hermą jońską. Bryłę budynku głównego nakrywa dach dwuspadowy o niewielkim nachyleniu połaci. Dwa ryzality frontowe, wyższe o jedną kondygnację, przykryte zostały dachami dwuspadowymi w układzie poprzecznym. Znajdująca się po stronie wschodniej, pięciokondygnacyjna wieża zwieńczona jest dachem namiotowym, a znajdująca się od północy parterowa przybudówka nakryta jest dachem płaskim. Od strony zachodniej, czterokondygnacyjne skrzydło boczne z ryzalitem wieńczy dach dwuspadowy. Ważniejsze elementy konstrukcyjne budynku zdobione są ornamentyką ciesielską: górne partie ścian szczytowych ryzalitów przesłonięte zostały drewnianymi obdaszkami, deskowanie zastosowano do balustrady elewacji frontowej o rysunku pozytywowym, koronki z rozworkami zdobią zadaszenie tarasu i balkonu. Ponadto, dekorację architektoniczną tworzą naroża ryzalitów z boniowanymi lizenami, zróżnicowane w formach gzymsy międzykondygnacyjne i koronujące. Bogatą oprawę nadano otworom okiennym o zróżnicowanej wielkości i formie.

W starszej części obiektu na poziomie pierwszej kondygnacji zamknięte są łukiem odcinkowym oraz półkolistym, powyżej zamknięte prosto, ujęte w tynkowe obramienia, w przeważającej części ze zwornikami w górnej partii. W skrzydle bocznym południowo-zachodnim pojawiają się otwory okienne z opaskami o schodkowej formie zwieńczenia, z załamaniami profili, z przewiązkami, z fartuszkami, obramienia przedłużone w podokienniki, kwadratowe plakiety z motywem wieńców i kokard czy zwieńczone naczółkami z pasem ornamentu kostkowego. Przeważają okna skrzynkowe dwu- i trójdzielne o prostokątnym nadślemieniu, wyjątek stanowią okna sali jadalnej ryzalitu południowo-wschodniego. W partii piwnic i poddasza występują okna krosnowe.

Oprac. Joanna Banik, OT NID w Opolu, 14.05.2025 r.