Historia obiektu

Spichlerz w Niwiskach zbudowany został w latach 1852-53 przez ówczesnego właściciela tutejszego majątku Jana Hupkę, w okresie gdy całość założenia dworskiego przechodziła rozbudowę i gruntowną modernizację. Aż do czasu reformy rolnej spichlerz stanowił istotny element zintegrowanego z dworem założenia folwarcznego i użytkowany był zgodnie ze swoim pierwotnym przeznaczeniem. W okresie międzywojennym obiekt nosił już ślady wyeksploatowania. Ściany były zawilgocone i posiadały ubytki tynków w partii przyziemia, a cegła była zmurszała. Ponadto nadproża niektórych otworów wejściowych już wówczas wzmocnione były stalowymi belkami. Stan taki potwierdza pochodząca z okresu międzywojennego fotografia, jak również zapisy w karcie zielonej obiektu wykonanej w 1959 r. Przez ostatnich kilka miesięcy 1944 r. i na pocz. 1945 r. spichlerz służył jako magazyn prowiantowy dla jednostek armii radzieckiej. W 1945 r. na wniosek Urzędu Wojewódzkiego Ziemskiego w Rzeszowie, prawo własności założenia dworskiego w Niwiskach, należącego dotąd do dr. Jana Antoniego Ernesta Hupki przeszła na rzecz skarbu państwa. W okresie powojennym obiekt pełnił funkcję magazynu i był użytkowany przez Państwowe Zakłady Zbożowe. W 1953 r. spichlerz był remontowany, gdyż przeciążenia stropu doprowadziły do osłabienia konstrukcji do tego stopnia, że użytkownik zmuszony był do wzmocnienia sklepień poprzez wsparcie ich na podciągach i filarach. W tym samym czasie wykonano również naprawę więźby dachowej połączoną z wymianą większości jej elementów oraz remont stolarki. Pod koniec lat 50. XX w. spichlerz został przejęty przez G.S. Samopomoc Chłopska. W pomieszczeniach parteru urządzono wówczas skład nawozów sztucznych, co sprzyjało dalszemu niszczeniu obiektu. Na początku lat 60. XX w. piętro spichlerza nie było już użytkowane i podjęto decyzję o rozbiórce stropu nad pierwszym piętrem oraz częściowym demontażu podłogi piętra. Uzyskany materiał rozbiórkowy przeznaczono na budowę podestu/podium w parku dworskim. W 1978 r. opracowana została dokumentacja naukowo-historyczna spichlerza, która zarejestrowała znaczne zniszczenia obiektu. Silnie zdewastowany spichlerz wraz z całym zespołem zabudowy gospodarczej, w latach 90. XX w. stał się własnością prywatną. Ze względu na stan techniczny jakiekolwiek funkcje w owym czasie pełnić mogły jedynie pomieszczenia parteru, jednak zasadniczo stwierdzić trzeba, że był wówczas już nieużytkowany lub użytkowany sporadycznie. Budynek nadal jest nieużytkowany i prowizorycznie zabezpieczony przed dostępem osób postronnych.

Opis obiektu

Spichlerz usytuowany jest w centrum Niwisk i pierwotnie stanowił integralną część ośrodka gospodarczego przynależnego do założenia dworskiego. Usytuowany jest na lekko pochylonym na południe terenie, na niewielkiej, prowizorycznie ogrodzonej, prostokątnej działce, w bezpośrednim sąsiedztwie parku dworskiego, w odległości około 80 m na zachód od budynku dworu. Budynek jest murowany z cegły, otynkowany, założony na rzucie zbliżonym do kwadratu, frontem zwrócony w kierunku wschodnim. Bryła zwarta, dwukondygnacyjna, z użytkowym poddaszem. Dach  dwuspadowy kryty jest blachą fałdową, w elewacji frontowej i tylnej (wschodniej i zachodniej) osłonięty uskokowo-sterczynowymi szczytami/attykami. Elewacje spichlerza podbudowane są cokołem wyodrębnionym odsadzką i ozdobione detalem architektonicznym. Elewacja frontowa (wschodnia) dwukondygnacyjna, trzyosiowa (oś centralna węższa), symetryczna, zwieńczona jest wysokim uskokowo-sterczynowym szczytem. Elewacja wertykalnie podzielona lizenami, poziomo płaską listwą. Lizeny ozdobione wydłużonymi polami zamkniętymi górą łukowato, wyłożonymi niewielkimi dekoracyjnymi kamykami i bryłkami/spiekami szklanymi. Druga kondygnacja zwieńczona jest gzymsem w formie pulpitowej „ścieknicy”. We wszystkich osiach parteru otwory wejściowe zamknięte są odcinkowo, z czego skrajne szersze od środkowego. W partii piętra w każdej z osi niewielkie okno w formie leżącego prostokąta. Szczyt elewacji z osiami i narożnikami podkreślonymi wielobocznymi służkami, przechodzącymi ponad ścianą w sterczyny. Oś środkowa szczytu górą zamknięta jest płasko, z płycinową attyką oraz wydzielonym poniżej dużą, prostokątną płyciną, w której w dwóch kondygnacjach umieszczono okna: dolne w formie leżącego prostokąta i górne w formie rombu. Osie skrajne podzielone są na trzy płycinowe pola (prostokątne i trapezoidalne) zamknięte górą uskokowo. Płycinowe pola przy zewnętrznych narożnikach budynku ślepe; w polach centralnych niewielkie otwory okienne w formie leżących prostokątów, zaś w polach przy osi środkowej otwory romboidalne. Wszystkie romboidalne okna szczytu ujęte są opaskami. Elewacja południowa (boczna) dwukondygnacyjna, trzyosiowa, symetryczna. Parter od piętra oddzielony gzymsem w formie płaskiej listwy, piętro zwieńczone profilowanym gzymsem, fryzem złożonym z ciągu romboidalnych płycin z wpisanymi w nie zgeometryzowanymi czterolistnymi rozetami. Elewacja w poziomie parteru przepruta jest dwoma otworami: od zachodu szeroki otwór wjazdowy zamknięty górą odcinkowym nadprożem (przekształconym); od wschodu niewielki otwór okienny w formie leżącego prostokąta zamkniętego łukiem odcinkowym. W poziomie piętra trzy rytmicznie rozmieszczone otwory okienne w formie leżących prostokątów zamkniętych łukami odcinkowymi. Elewacja północna (boczna) o analogicznych podziałach i artykulacji co elewacja południowa, jednak ze skromniejszym detalem architektonicznym (pozbawiona fryzu w zwieńczeniu). W osiach skrajnych parteru niewielkie otwory okienne w formie leżących prostokątów zamkniętych łukami odcinkowymi; zaś w partii piętra w każdej z osi takie same jak w parterze, rytmicznie rozmieszczone otwory. Elewacja zachodnia dwukondygnacyjna, bezosiowa, symetryczna, z cokołem wyodrębnionym odsadzką, zwieńczona uskokowym szczytem; z detalem architektonicznym w formie prostych pasowych gzymsów kordonowych (zachowanych szczątkowo) i wąskiego pasa wydzielającego krawędzie szczytu. Elewacja, ze śladami zamurowanych otworów okiennych w partii pierwszego piętra i szczytu. Wnętrze spichlerza w partii parteru o dwutraktowym, trzyosiowym układzie, nakryte sklepieniami odcinkowymi, z traktem wschodnim ze środkową osią węższą, mieszczącą klatkę schodową i jednoprzestrzennym traktem zachodnim, z osiami wydzielonymi lizenami i gurtami wspierającymi sklepienia (i wtórnie wzmocnionymi podciągami i filarami). Piętro jest jednoprzestrzenne ze słupami wspierającymi drewniane podciągi i ułożone na nich poprzecznie belki stropowe. W partii poddasza, w osiach słupów, na belkach stropowych ustawione są stolce więźby dachowej. Ściany i sklepienia wnętrza tynkowane. Na piętro i poddasze prowadzą drewniane, jednobiegowe schody. W budynku zachowane są jedne historyczne drzwi oraz szczątkowo stolarka okienna.

Dostępność obiektu. Zabytek dostępny z zewnątrz.

Autor noty: Oprac. Przemysław Gęsiorski, OT NID w Rzeszowie, 23.01.2024 r.