Historia

Parafia w Chmielniku istniała już w początku XV wieku. Data budowy pierwszej chmielnickiej świątyni, położonej w widłach potoku, nie jest znana. Wiadomo, że została spalona przez Tatarów w 1624 roku, w dzień Bożego Ciała, razem z mieszkańcami i księdzem w środku. Lokalna tradycja podaje, że z pożogi ocalał w cudowny sposób, nietknięty ogniem, obraz Matki Bożej. W 1636 roku ukończono budowę nowego, drewnianego kościoła, na miejscu dogodniejszym – na wzgórzu nieopodal. Użytkowano go nieco ponad sto lat i rozebrano ze względu na pogarszający się stan techniczny. Na jego miejscu wzniesiono w 1745 roku obecny kościół, staraniem ks. Stanisława Wacławskiego i parafian. Zyskał on postać niewielkiej świątyni, przekrytej dachem dwuspadowym z dobudowanymi od północy zakrystią i skarbczykiem z niewielkim korytarzem. W tym samym czasie wybudowano obok kościoła, po jego południowej stronie, czworoboczną dzwonnicę a budowle otoczono kamiennym murem, do którego włączono cztery kapliczki z obrazami ewangelistów. W 1753 roku kościół został konsekrowany przez biskupa Wacława Sierakowskiego, który nakazał umieszczenie w głównym ołtarzu obrazu Matki Bożej. Już od XVII wieku dzieło otaczane było wielkim kultem a parafia prowadziła księgę łask. Kościół, wzniesiony jako niewielki, jednonawowy, okazał się niewystarczający dla powiększającej się liczby wiernych i w 1891 roku rozbudowano go, przedłużając nawę o dwa przęsła, tj. około 10 metrów, w kierunku zachodnim. Dobudowano także z tej strony niewielki przedsionek, pokrycie dachu kościoła wymieniono na dachówkę ceramiczną a zachodni szczyt przedłużonej nawy głównej udekorowano fryzem arkadkowym, chętnie stosowanym w budowlach końca XIX wieku. W czasie II wojny światowej budynek kościoła został uszkodzony. Z pism kierowanych przez sołtysa gromady Chmielnik oraz proboszcza parafii do Wydziału Odbudowy Urzędu Wojewódzkiego wynika, że pilnych prac remontowych wymagały mury, więźba dachowa i pokrycie.

Po połowie XX wieku zaistniała też konieczność kolejnego powiększenia świątyni. W 1951 roku Komitet Rozbudowy Kościoła Parafialnego w Chmielniku uzyskał zezwolenie Ministerstwa Kultury i Sztuki na powiększenie kościoła. W 1957 roku powstał projekt autorstwa architekta Andrzeja Galara z Rzeszowa, zakładający zwiększenie powierzchni o dodatkowe 200 m² poprzez dobudowę naw bocznych, zakrystii i kaplicy św. Antoniego, w zdecydowanie współczesnej stylistyce. Projekt zrealizowano w 1958 roku, wyburzono też dzwonnicę i kamienny mur wydzielający obejście. Rozbudowę dwudziestowieczną ukształtowano w formie naw bocznych ulokowanych po obu stronach korpusu świątyni, połączonych z nawą główną obszernymi przepruciami-arkadami w historycznych ścianach zewnętrznych, w każdym z czterech przęseł. Na zakończeniu naw, od wschodu, ulokowano nową zakrystię, na miejscu rozebranej historycznej zakrystii ze skarbczykiem oraz kaplicę św. Antoniego po południowej stronie prezbiterium. Oprócz naw bocznych, zakrystii i kaplicy bryłę kościoła zmieniły podcienia przy fasadzie i przy zamknięciu prezbiterium. Jednak elementem dominującym w pierwszym wrażeniu, stały się, ukształtowane jako ustrój tarczownicowy, zewnętrzne ściany naw bocznych. Nowe elementy stworzyły możliwość „opasania” historycznej budowli, co było w owym czasie ważne z uwagi na pojawiające się zarysowania konstrukcyjne murów i sklepień, świadczące o niekorzystnych zjawiskach: osuwania się gruntu i osłabienia konstrukcji. Niewielką, zwieńczoną ostrosłupowym, smukłym zadaszeniem wieżyczkę na sygnaturkę zastąpiono w czasie rozbudowy znacznie większą, wyższą o kilka metrów i zwieńczoną hełmem. 

W trakcie rozbudowy wzmocniono fundamenty, sklepienia i więźbę dachową, wykonano nowe tynki na zewnątrz i wewnątrz świątyni. W latach 60. XX wieku artysta Stanisław Szmuc z Rzeszowa wykonał polichromię w nawach bocznych. Prawdopodobnie w ostatniej ćwierci XX wieku została ona nieco zmodyfikowana (wprowadzono do jednej ze scen postać Jana Pawła II). Nową polichromię kościoła (poza nawami bocznymi) wykonał w początku  lat 80. XX wieku Stanisław Jakubczyk z Krakowa. W ostatnim półwieczu zabytkowy kościół przeszedł trzy poważniejsze remonty interwencyjne: w 1959 roku, 1977 roku i 2004 roku, na okoliczność pęknięć powstałych na ścianach i sklepieniach wskutek osuwania się gruntu, obejmujących: zabezpieczenie sklepienia i więźby dachowej, zabezpieczenie ścian stalowymi ściągami i pokrycie ich nowym tynkiem oraz kilka pomniejszych, w czasie których m.in. wymieniono posadzkę, okna, pokrycie dachu z dachówki ceramicznej na blachę, częściowo wymieniono wyposażenie a jego zabytkowe elementy podano konserwacji. W 2001 roku blachę ocynkowaną zastąpiono blachą miedzianą, w kolejnych latach wybrukowano teren wokół świątyni i wymieniono ogrodzenie. W ostatnich latach przeprowadzono modernizację ogrzewania, osuszanie i odgrzybianie ścian piwnic i przyziemia, dokonując przy okazji, odkrycia szczątków dwóch osób w krypcie.

Opis    

Kościół parafialny w Chmielniku położony jest w środkowej części miejscowości, po północnej stronie lokalnej drogi, na stoku wzgórza, schodzącego tarasowo ku południowemu zachodowi. Do wyniesionego około dziesięć metrów powyżej drogi orientowanego kościoła prowadzą od zachodu główne schody, wspinające się ku górze czterema biegami, rozdzielonymi spocznikami oraz boczne dojście stromymi schodami od południa. Obejście kościoła wydzielone jest współczesnym, wzniesionym w 1959 roku, później także częściowo wymienionym, ogrodzeniem w postaci kamiennych słupów osadzonych na wysokim murze oporowym oraz wypełnienia z metalowych sztachet. Kościół wybudowano na rzucie zbliżonym do prostokąta. Starsza część złożona jest z czteroprzęsłowego korpusu nawy głównej i jednoprzęsłowego prezbiterium, takiej samej szerokości, zamkniętym od wschodu półkolistą apsydą, o ścianach wymurowanych z kamienia i cegły, tynkowanych z obu stron. Nawa i prezbiterium nakryte są sklepieniem krzyżowym na gurtach. Nawy boczne wzniesiono po północnej i południowej stronie korpusu, na rzutach zbliżonych do wydłużonych prostokątów, z uskokowo ukształtowanymi ścianami zewnętrznymi, zaprojektowanymi jako tarczownice, w częściach dobudowanych założono stropy płaskie, żelbetowe, płytowo-żebrowe. Od północy i południa do prezbiterium dostawione są: zakrystia i kaplica św. Antoniego, na rzucie prostokąta. Pomieszczenie wzniesione jako kaplica, zmieniło swoją funkcję i jest użytkowane od kilkunastu lat jako składzik. Nowe części wymurowano z cegły, obustronnie otynkowano. Na bryłę kościoła składają się prostopadłościenny korpus, przekryty dachem dwuspadowym przełamanym nad apsydą prezbiterium oraz opinająca go ze wszystkich stron rozbudowa o wysokości sięgającej połowy pierwotnej bryły, na którą składają bryły naw oraz podcienia przy fasadzie i prezbiterium, z zadaszeniem pulpitowym na jednej wysokości. We wszystkich elewacjach czytelny jest horyzontalny podział na około połowie wysokości ścian, z widoczną historyczną dyspozycją w górnej części. Elewacje dłuższe są pięcioosiowe, elewacja frontowa - zachodnia trzyosiowa, z trzema wejściami do każdej z naw, elewacja wschodnia jednoosiowa. 

W kościele zachowało się zabytkowe wyposażenie, głównie późnobarokowe i późniejsze, w tym: ołtarz główny i boczne, ambona, rokokowa kropielnica, chrzcielnica oraz rzeźby, obrazy. W korpusie głównym świątyni widoczna jest polichromia w postaci zgeometryzowanych ornamentów oraz postaci na sklepieniu nawy głównej. W nawach bocznych zachowała się polichromia, na którą składają się zgeometryzowane kompozycje figuralne po jednej na każdym z czterech segmentów obu naw bocznych oraz zgeometryzowany ornament skomponowany z połączonych ze sobą gwiazd na płaskich stropach podzielonych podciągami na segmenty. Dolna część polichromii została zlikwidowana w trakcie przeprowadzonych w tych partiach budynku prac interwencyjno-budowlanych.

Obiekt dostępny. 

oprac. Barbara Potera, OT NID w Rzeszowie, 08.01.2026 r.

Bibliografia    

• Opinia dot. oceny wartości zabytkowych naw bocznych, zakrystii i kaplicy św. Antoniego kościoła parafialnego pw. Matki Bożej Łaskawej w Chmielniku, powiat rzeszowski; B. Potera, Archiwum NID,
• Galar A., Projekt techniczny rozbudowy kościoła w Chmielniku, 1957 r., nr 1806, Archiwum WUOZ - Delegatura w Rzeszowie,
• Teczka obiektu zawierająca pisma dotyczące planowanych i przeprowadzonych prac, protokoły, pisma różne, kosztorysy; 1948 – 1977 r.; archiwum WUOZ - Delegatura w Rzeszowie,
• Teczka obiektu zawierająca pisma dotyczące przeprowadzonych prac, protokoły odbioru, wydane pozwolenia konserwatorskie; 2011 – 2021 r.; archiwum WUOZ - Delegatura w Rzeszowie,
• Karta zabytku architektury i budownictwa, autor I. Kunysz, 2015, Archiwum WUOZ - Delegatura w Rzeszowie,
• http://www.sanktuariumchmielnik.pl/kalendarium-parafii-i-miejscowosci