Historia

Powstałe od połowy XVII do końca XIX wieku ziemne fortyfikacje – początkowo kleszczowe, później bastionowe – przecinały dolinę Potoku Siedleckiego i ważny trakt komunikacyjny, przy którym znajdowała się brama Nowych Ogrodów (zwana też Kartuską, Siedlecką lub Majorów). Część północna obejmuje bastion Neubauera, kurtynę dochodzącą do fortu Góry Gradowej i fosę, dziś pełniącą funkcję zbiornika wodnego. Wraz z sąsiednim fortem Góry Gradowej umocnienia te obecnie tworzą zwarty teren zielony o wysokiej wartości historycznej, krajobrazowej i edukacyjnej. W 1655 roku, równolegle z budową umocnień na Górze Gradowej i Biskupiej Górce, powstała konieczność ich połączenia ciągiem fortyfikacji. Linię w formie frontu kleszczowego, przecinającą dolinę Nowych Ogrodów, ukończono latem 1656 roku. Dodatkowo, z inicjatywy mieszkańców, wzniesiono wysuniętą linię oszańcowania, przebiegającą od Biskupiej Górki przez Chełm i Srebrną Górę aż po Cygańską Górę w celu osłony zachodnich przedmieść Gdańska. W latach 1683–1685 fortyfikacje doliny Nowych Ogrodów zostały przebudowane w stylu bastionowym według projektu inżyniera Christiana Neubauera. Bastion położony pomiędzy południową częścią Góry Gradowej (tzw. Górą Notzkego, Notzkenberg) a bramą Nowych Ogrodów nazwano jego imieniem (bastion Neubauera). W latach 1704–1705 wzniesiono dodatkowe dzieła ziemne, m.in. rawelin, półksiężyc Neubauera i tzw. Świński Łeb. Prawdopodobnie w tym okresie zbudowano również poterny – tunele pod wałami ziemnymi, umożliwiające komunikację z wysuniętymi pozycjami obronnymi. Wysunięte oszańcowanie wzgórz zlikwidowano przed 1711 rokiem.

Kolejne modernizacje, przeprowadzone w latach 30. XVIII wieku, koncentrowały się na odcinku południowym, położonym bliżej Biskupiej Górki. Podczas wojny sukcesyjnej w 1734 roku, atakujące Gdańsk wojska rosyjsko-saskie swoje główne natarcie skierowały na Górę Gradową i jej okolice. Zostało ono odparte przy ciężkich stratach po stronie oblegających, a najbardziej znanym epizodem tych walk był szturm z 9 maja 1734 roku na rawelin Neubauera, podczas którego poległo nawet do 4 tysięcy żołnierzy rosyjskich. Po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku, Gdańsk znalazł się pod panowaniem pruskim, ale prace modernizacyjne przy umocnieniach podjęto dopiero w obliczu niechybnego zagrożenia atakiem wojsk napoleońskich w listopadzie 1806 roku. Fortyfikacje doliny Nowych Ogrodów przygotowano do obrony rozbudowując przede wszystkim drogę krytą, czyli zewnętrzną, pierwszą linię obrony. W czasie oblężenia Gdańska w 1807 roku, Góra Gradowa znalazła się znowu na głównym kierunku ataku, a jej zajęcie przypieczętowało kapitulację całej twierdzy. Nauczeni tym doświadczeniem Francuzi w latach 1811-1813 rozbudowali znacząco jej fortyfikacje, natomiast umocnienia doliny Nowych Ogrodów utrzymały zasadniczo swoją pierwotną formę.

Pod rządami Prus nie dokonano znaczących zmian w układzie umocnień, ograniczając się głównie do zmian nazw większości dzieł obronnych. Bastion Neubauera przemianowano na Kessela, natomiast nazwę rawelinu i półksiężyca utrzymano w nieco zmienionym brzmieniu (rawelin/półksiężyc Neugebauera). Na dziedzińcu rawelinu Neubauera zbudowano w pierwszych dekadach XIX wieku wolnostojący blokhauz-prochownię. Podczas generalnej przebudowy fortu Góry Gradowej w latach 1867–1874, w wyniku korekty nasypów, nieznacznie wydłużono poternę w kurtynie przy bastionie Neubauera. W 1877 roku przebudowano i powiększono bramę Nowych Ogrodów. Wkrótce potem na majdanie bastionu powstał budynek służbowy nadzorcy fortyfikacji – tzw. mistrza wałowego. Rawelin Neubauera częściowo rozebrano i włączono w ciąg drogi krytej, obejmującej całe fortyfikacje Góry Gradowej. Wraz z postępem techniki wojskowej, przestarzałe w formie umocnienia stopniowo redukowano i rozbierano. Około 1906 roku zniwelowano m.in. półksiężyc Neubauera. Po I wojnie światowej nastąpiła całkowita demilitaryzacja i likwidacja większości urządzeń obronnych, jednak północny odcinek fortyfikacji doliny Nowych Ogrodów – z wyjątkiem bramy Nowych Ogrodów i pomniejszych elementów ziemnych – przetrwał. Dzięki temu zachował się do dziś fragment XVII-wiecznych barokowych umocnień ziemnych, obecnie włączony w obszar terenów zielonych. Na dawnych ziemnych wałach wytyczono ścieżki spacerowe i posadzono drzewa. W 1935 roku na bastionie Neubauera założono ogród różany.

Po 1945 roku teren pełnił głównie funkcje parkowe wraz z całym zespołem Góry Gradowej. Zarządzany kolejno przez Park Kultury i Wypoczynku „Grodzisko”, następnie Park Kulturowy Fortyfikacji Miejskich „Twierdza Gdańsk”, od 2013 roku funkcjonuje jako „Centrum Hewelianum”, a od 2018 roku – pod nazwą „Hevelianum”. W 2003 roku przed bastionem Neubauera ustawiono Pomnik Ofiar epidemii Tyfusu w Gdańsku. Obecne zagospodarowanie terenu przedpola fortyfikacji nawiązuje częściowo do ich historycznego układu: otoczenie pomnika podkreśla obrys znajdującego się w tym miejscu półksiężyca Neubauera, a zrealizowaną w latach 2016-2018 ścieżkę spacerową poprowadzono w śladzie dawnej drogi krytej na odcinku od osi bastionu Neubauera do fosy fortu Góry Gradowej przy kaponierze Południowej.

Opis

Północny zespół umocnień doliny Nowych Ogrodów tworzą bastion Neubauera i kurtyna bastionu Neubauera. W ich ramach, oprócz form ziemnych, znajduje się kilka murowanych obiektów fortyfikacyjnych: dwie poterny komunikacyjne oraz budynek służbowy dla wałmistrza. Poterny pochodzące z XVIII wieku stanowiły połączenie z wysuniętym rawelinem oraz stanowiskiem dla dział w barku bastionu. Murowany budynek wałmistrza zbudowano przed 1880 roku na majdanie bastionu. Przed bastionem Neubauera zachował się fragment dawnej fosy zasilanej wodami Potoku Siedleckiego, który obecnie służy jako zbiornik retencyjny. Oprócz wymienionych elementów, zespół obejmuje także dawną fosę biegnącą na odcinku lewego barku i czoła bastionu Neubauera, a także obszar na przedpolu zajmowany historycznie przez wysunięte umocnienia (droga kryta wraz z placami broni, blokhauzem-prochownią oraz przedstokiem). Układ przestrzenny zespołu jest dobrze zachowany i czytelny. Obecnie jest on integralną częścią zespołu fortyfikacji Góry Gradowej, z którym tworzy zwarty teren parkowo-rekreacyjny. Formy ziemne są dobrze zachowane, w części zrekonstruowane i uczytelnione, do stanu po przebudowie z przełomu lat 60. i 70. XIX wieku.

Oprac. Arkadiusz Woźniakowski, OT NID w Gdańsku, 18.06.2025 r.