Historia 

Zespół pałacowo-parkowy w Żorach-Baranowicach składa się z pałacu, pozostałości zabudowań gospodarczych (np. komina, lodowni, zbiornika na wodę) oraz parku wraz z towarzyszącym mu założeniem krajobrazowym. Początki istnienia baranowickiej rezydencji datowane są na ok. XVII wiek. Największy wpływ na rozwój założenia miała rodzina von Durantów, którzy byli właścicielami Baranowic w okresie od pierwszej poł. XIX wieku do czasu I wojny światowej. To właśnie z inicjatywy Emila (I) Henryka Erdmanna Konrada von Duranta de Sénégasa, w pierwszej poł. XIX wieku miała miejsce rozbudowa pałacu. Budowę towarzyszących mu obiektów gospodarczych rozpoczęto natomiast ok. poł. XIX wieku. W wieku XIX miało także miejsce przekształcenie otaczającego pałac założenia parkowego, którego początki datowane są najprawdopodobniej na XVIII wiek. W drugiej poł. XIX wieku dokonano kolejnej rozbudowy pałacu. Pomysłodawcą tych prac był syn barona Emila I – Hans.

W 1914 roku baranowicki majątek został sprzedany spółce akcyjnej „Giesche”, a następnie stał się własnością grupy W.A. Harrimana. W czasie II wojny światowej mieścił się w nim ośrodek wczasowy dla pracowników kopalni w Giszowcu, a po jej zakończeniu – ośrodek kolonijny. W latach 50. XX wieku użytkownikiem pałacu i parku była Szkoła Podstawowa nr 5 w Baranowicach. Począwszy od drugiej poł. XX wieku majątek przechodził kolejno w ręce prywatnych właścicieli, by wreszcie w roku 2008 stać się własnością Gminy Żory

Opis

Park rezydencjonalny zlokalizowany jest we wschodniej części Baranowic, będących obecnie jedną z dzielnic miasta Żory. Jego dzisiejszy zasięg wyznacza przebieg cieków wodnych (od południa i wschodu) oraz ulicy Zamkowej (od zachodu) i Lipowej (od północy). Powierzchnia założenia wynosi ok. 8 ha, historycznie była ona jednak znacznie większa – według stanu z drugiej poł. XX wieku mogła mieć ok. 12 ha. Kompozycja założenia oparta została o wykształcone relacje przestrzenne jego wybranych fragmentów z pobliskim otoczeniem. Park przechodził bowiem płynnie w otwarty krajobraz (pobliski las, pola uprawne), łącząc się z nim za pomocą osi, powiązań widokowych. Wpływały one także na kształtowanie wnętrz występujących na terenie samego parku. Wzajemne otwarcia oraz wyznaczone osie, prowadzone m.in. wzdłuż dróg i cieków wodnych, umożliwiały połączenie ze sobą poszczególnych wnętrz architektoniczno-krajobrazowych, tworząc w ten sposób ich sekwencje oraz ukazując znajdujące się tam dominaty lub akcenty. Do istotnych składników programu funkcjonalno-przestrzennego, którego ośrodkiem stał się pałac należały też: rozplanowane w sposób swobodny drogi i ścieżki, połączone z nimi salony ogrodowe, wspomniane powiązania widokowe, układ wodny oraz kompozycje roślinne, tworzone głównie przy udziale grup drzew i krzewów, jak i soliterów, ale także aleja wytyczona w północno-zachodniej części parku. Obszar parku, ze względu na włączenie do niego przywołanych cieków wodnych pod postacią rowów (np. melioracyjnych), charakteryzował się zróżnicowanym ukształtowaniem terenu.

W drugiej poł. XX wieku w pałacu swoją siedzibę miała szkoła podstawowa. Z tego też powodu w rejonie założenia powstało boisko służce do tzw. gier małych, skocznia oraz zewnętrzne sanitariaty. Obecność tych obiektów w wyraźny sposób przyczyniła się do zniekształcenia poszczególnych wnętrz i fragmentów układu komunikacyjnego. W latach 2020-2023 w zespole wykonano prace konserwatorskie. W ich wyniku na obszarze parku wytyczono m.in. nowe fragmenty dróg parkowych o ahistorycznym przebiegu. Usunięto wybrane grupy drzew uznanych za samosiew, dzięki czemu częściowo uczytelniono niektóre powiązania widokowe i wnętrza krajobrazowe. Jednocześnie, w poszczególnych wnętrzach krajobrazowych i w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu, posadzono nowe egzemplarze roślin. Wprowadzono również nowe wyposażenie oraz obiekty małej architektury, jak np. ławki, słupy oświetleniowe, mosty i przepusty wodne. Spośród najliczniej występujących na terenie parku roślin, wskazać należy przede wszystkim drzewa, takie jak: Acer platanoides (klon pospolity), Aesculus hippocastanum (kasztanowiec pospolity), Alnus glutinosa (olsza czarna), Carpinus betulus (grab pospolity), Quercus robur (dąb szypułkowy), Tilia cordata (lipa drobnolistna). W zespole spotyka się również egzemplarze drzew (głównie z rodzaju Quercus – dąb), które objęto ochroną poprzez uznanie ich za pomniki przyrody. W jego północno-zachodnim fragmencie występuje natomiast przytoczona wcześniej aleja, ukształtowana przy udziale dwóch gatunków drzew, tj. Acer platanoides oraz Quercus robur. Najprawdopodobniej pełniła ona funkcję drogi wiążącej część reprezentacyjną – związaną z pałacem, z wytyczoną w tym rejonie częścią gospodarczą. Stanowiła także drogę dojazdową łączącą niegdyś baranowicki majątek z pobliskim Kleszczowem. Współcześnie stanowi przykład jednej z zachowanych osi widokowych, powiązanych z północną elewacją rezydencji.

Oprac. Bożena Łebzuch-Wach, OT NID w Katowicach, 28.07.2025 r.

Bibliografia: 

• Delowicz J., Pałac w Baranowicach, Żory 2023
• Delowicz J, Właściciele dóbr szlacheckich w Baranowicach na przestrzeni wieków [w:] „Renowacje i zabytki”, nr 4 (80)/2021, Kraków 2021
• Jabłońska J., Pałac w Żorach-Baranowicach – okiem konserwatora [w:] „Renowacje i zabytki”, nr 4 (80)/2021, Kraków 2021
• Kalinowicz E., Kosielski J., Szczygielski K., Dubel K., Fuchs Z., Dropek W., Cyprys J., Brewiński R., Akseńczyk Z., Leszczyński A., Park Baranowice. Katalog parków woj. katowickiego, b. powiat Rybnik, Opole 1976., Archiwum Ośrodka Ochrony Zabytkowego Krajobrazu, nr inw. 584, 3319
• Katalog zabytków sztuki w Polsce, województwo katowickie, powiat rybnicki, red. Rejduch-Samkowa I., Samka J., t. VI, z. 11, Warszawa 1964
• Orlik Z. J., Baranowice. Szkice z dalszych i bliższych dziejów, Żory-Baranowice 2012