Historia obiektu

Kościół w Orzechowie powstał w końcu XIII w. Wzmiankowany jest po raz pierwszy w 1311 r. – już wówczas patronat nad nim należał do klasztoru cysterek w Cedyni. W średniowieczu był budowlą salową, prawdopodobnie bezwieżową, o jednoprzestrzennym wnętrzu, z zakrystią przylegającą do nawy od strony północnej. W 1337 r. jako kościół parafialny był uposażony w cztery łany ziemi. W wykazie urzędowym diecezji kamieńskiej, do której należał Orzechów przed reformacją zapisano, że 14 marca 1494 r. odbyła się tu prezenta opatki klasztoru cysterek w Cedyni, Elżbiety Bornstede. Parafia orzechowska miała wówczas jedną filię w Łukowicach. W tym samym czasie zmarł proboszcz Paulus Swasth, a jego urząd objął Johanes Hoffmann.

Około 1540 r. kościół został przejęty przez protestantów. Od tego czasu do 1602 r. pełniło tu swój urząd pięciu, a od 1602 r. do początku XX w. trzynastu proboszczów. W latach 1560-1564 wymieniany jest Martinus Poll, ok. 1565-1577 Lucas Reler, który w 1565 r. zakupił do kościoła w Orzechowie ornat z kościoła Mariackiego w Chojnie, zaś w latach 1577-1590 Hiob Kramer. W okresie przedreformacyjnym kościół posiadał dwa dzwony – z XIV w. i z 1537 r., z których jeden zachowany jest do dzisiaj. Dzwony te pierwotnie wisiały na strychu kościoła, o czym świadczy czytelny jeszcze, choć zamurowany otwór rezonansowy w szczycie zachodnim. Według matrykuły z 1693 r. kościół miał drewnianą lub ryglową wieżę. W 1740 r. zamontowano na niej zegar. W 1767 r., prawdopodobnie po spaleniu podczas wojny siedmioletniej, zbudowano obecną wieżę. Data jej powstania widoczna jest na chorągiewce wiatrowskazu. W XVIII w. kościół uległ licznym przeróbkom. W murach nawy w miejsce starych, gotyckich okien wybito nowe, zamknięte łukiem odcinkowym. W ścianach bocznych przebito nowe wejście do kościoła, co wiązało się z wstawieniem ściany oddzielającej pomieszczenie pod wieżą od nawy, a zarazem zamykającej wejście od zachodu. We wnętrzu siedemnastowieczną ambonę ustawiono za ołtarzem, budując tym samym ołtarz ambonowy. W XVIII w. powstały również wsparte na toskańskich kolumnach empory – boczne i zachodnia. Podczas następnego remontu w 1811 r. rozebrano zakrystię przylegającą do kościoła od północy oraz przedłużono emporę boczną od strony południowej. Następny remont miał miejsce w 1832 r. Około połowy XIX w. powstał neorenesansowy prospekt organowy. W 1854 r. wykonano nowe ogrodzenie cmentarza przykościelnego, wymurowane z cegły i granitu (data widoczną jest na bramce od strony południowej). W 2. połowie XIX w. zbudowano kaplicę cmentarną na północ od kościoła. Gruntowny remont kościoła przeprowadzono w latach 1907-1908. Powstała wtedy ornamentalna polichromia wnętrza (dziś zamalowana), a w 1908 r. dwa witraże w ścianie wschodniej wykonane przez firmę Ferdinanda Müllera z Quedlinburga.

Po 1945 r. kościół został przejęty przez katolików, a w 1947 r. poświęcony pod obecnym wezwaniem. Początkowo należał do parafii w Moryniu, od stycznia 1968 r. do utworzonej wtedy parafii w Cedyni. Od 12 czerwca 1974 r. należy do nowo erygowanej parafii w Czachowie. Po II wojnie światowej kościół utracił część wyposażenia – zniszczone zostały organy, zaginął jeden dzwon oraz świeczniki korpusowe wiszące dawniej w nawie.

Opis obiektu

Kościół położony na nawsiu w centrum wsi, po wschodniej stronie głównej drogi wiejskiej. Orientowany, zwrócony elewacją zachodnią w stronę tej drogi. Cmentarz przykościelny otoczony kamiennym murem z trzema bramkami – jedną od południa i dwiema w części północnej, w murze od zachodu i od wschodu. Bramki złożone ze słupów z cegły i granitu ozdobionych ostrołukowymi blendami. Na bramce od strony południowej zachowany, ułożony z okrzesków granitowych rok: 1854. W południowo-wschodniej i wschodniej części cmentarza groby z okresu powojennego. Część północna cmentarza gęsto porośnięta drzewami, wśród których zachowała się dawna kaplica cmentarna z początku XX w., murowana z cegły, w górnych partiach elewacji otynkowana.

Kościół wczesnogotycki z późniejszą bezstylową wieżą. Murowany z ciosów granitowych, regularnie obrobionych i układanych w równych warstwach. Szczyty zachodni i wschodni z nieregularnych głazów z domieszką cegły, obecnie otynkowane. Ściany boczne w okresie nowożytnym nadmurowane cegłą i otynkowane. Wieża wzniesiona w konstrukcji szkieletowej, drewnianej, odeskowanej.

Kościół salowy, założony na rzucie prostokąta, z wtórnie wydzieloną częścią podwieżową. Korpus nawowy nakryty dachem dwuspadowym, wieża nad częścią zachodnią nadbudowana dachem brogowym. W elewacji zachodniej zachowany wczesnogotycki ostrołukowy portal o dwuuskokowych ościeżach. Pozostałe otwory (wejście od południa, okna) z XVIII w., zamknięte łukiem odcinkowym. Szczyt wschodni rozczłonkowany ostrołukowymi blendami. Wnętrze bez wydzielonego prezbiterium, nakryte belkowym stropem. Z dawnego wyposażenia zachowany korpus późnorenesansowej ambony, nastawa barokowego ołtarza ambonowego i empora chórowa z XVIII w.

Obiekt dostępny dla zwiedzających po uprzednim zgłoszeniu do ks. proboszcza w Czachowie.

Autor noty: Oprac.: Maciej Słomiński OT NID Szczecin, 04-07-2024 r.