Historia

Położony na skraju Placu Szczepańskiego w Krakowie, Pałac Sztuki wzniesiony został jako nowa siedziba działającego już od 1854 roku Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Docelowo, gmach ten miał pełnić funkcje muzealno-wystawowe, propagując sztukę i umożliwiając organizację aukcji i wystaw artystycznych. Zakup parceli pod budowę oraz środki na wzniesienie budynku umożliwiło Towarzystwu sprzedanie w 1897 roku Muzeum Narodowemu w Krakwie cyklu 6 czarno-białych rysunków pt. „Lithuania” autorstwa Artura Grottgera. Prace nad budową rozpoczęto w czerwcu 1899 roku według projektu architekta Franciszka Mączyńskiego. W 1900 roku gmach dekorowano z zewnątrz i wewnątrz, i pomimo licznych trudności finansowych, starano się go wyposażyć. W maju 1901 roku dokonano uroczystego otwarcia ukończonego już Pałacu Sztuki – odtąd nowej siedziby Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Pomimo jednak, że Gmach oddano do użytku Towarzystwu, założona w projekcie dekoracja elewacji, nie została wówczas w pełni zrealizowana. Dopiero po ponad 100 latach, staraniem Społecznego Komitetu Odnowy Zabytków Krakowa, udało się w 2010 roku doprowadzić do końca założone w projekcie Malczewskiego złocenie tła fryzu znajdującego się na elewacji. W 1943 roku Pałac został częściowo zniszczony w wyniku pożaru, po czym odrestaurowany. W latach 1960–1970 prowadzono drobne naprawy kamieniarskie przy schodach, a w okresie od 1988 roku do 1989 roku odbył się prowadzony przez Adama Rachtana kompleksowy remont elewacji. W 1996 roku powierzchnię wystawową powiększono o 60% oddając do użytku Dolny Pałac Sztuki. Budynek na przestrzeni lat był sześciokrotnie remontowany – ostatnią rewaloryzację prowadzono w latach 2010–2014.

Gmach Pałacu Sztuki uchodzi za znakomity przykład integracji architektury, rzeźby i ornamentyki dających efekt zwartej i harmonijnej całości. Budynek zaprojektowano tak, aby przywodził na myśl swego rodzaju świątynię – monumentalne miejsce kultu sztuki. Dzieło to powstało dzięki współpracy wielu wybitnych krakowskich artystów. Autorem projektu reliefowego fryzu obiegającego budynek był Jacek Malczewski, popiersie Jana Matejki stworzył Antoni Madeyski, Marcelego Guyskiego – Konstanty Laszczka, Juliusza Kossaka – Teodor Rygier, Feliksa Księżarskiego – Tadeusz Błotnicki i Henryka Rodakowskiego – Antoni Popiel. W późniejszym czasie na osi elewacji wstawiono również popiersie Stanisława Wyspiańskiego autorstwa A. Reynochowej. Prace budowalne nad obiektem prowadzili architekci Teodor Talowski i Tadeusz Stryjeński. Oddzielający Planty od placu Szczepańskiego, gmach Pałacu Sztuki, jest jedynym z najbardziej znanych i charakterystycznych budynków Krakowa – pierwszym, przypisywanym krakowskiej secesji i jednym z najcenniejszym w skali kraju.

Opis

Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie usytuowany jest na Placu Szczepańskim, na terenie najstarszej części miasta w obrębie średniowiecznych murów obronnych. Od momentu powstania, Pałac wykorzystywany jest zgodnie ze swoim pierwotnym, muzealno-wystawowym przeznaczeniem, dysponując w tym celu powierzchnią użytkową równą 2200 m2 i kubaturą 9000 m3. Układ sal umożliwia swobodne przemieszczanie się zwiędzających po budynku. 

Budynek wzniesiony jest na rzucie wydłużonego prostokąta, z dłuższą osią skierowaną w kierunku północno-południowym. W budynku wyraźnie  wyodrębniono wizualnie trzy kondygnacje, a piwnice oddzielono wysokim kamiennym cokołem, zakończonym prostym, wydatnym gzymsem. Fasadę główną Pałacu Sztuki stanowi węższy, zwrócony ku południowi bok, z umieszczonym na nim monumentalnym portalem wejściowym wykutym z kamienia. Elewacja frontowa jest symetryczna, trójosiowa, z pilastrami w narożnikach. W osi środkowej znajduje się wejście ze schodami i kolumnowym portykiem, nad którym attykę udekorowano motywami roślinnymi i trzema reliefowymi tarczami. Całość fasady wejściowej wieńczy głowa Apollina w promiennej aureoli oraz dwie ornamentalne wazy umieszczone nad kolumnami. Elewacje boczne są symetryczne, siedmioosiowe z zamieszczonymi na nich płytkimi ryzalitami w osi środkowej. Ryzality zaakcentowane są ponadto parą pilastrów podtrzymujących dekorowaną motywami antycznymi attykę. W osiach środkowych umiejscowiono popiersia artystów z tablicami upamiętniającymi. Elewacja tylna z kolei jest siedmioosiowa, asymetryczna z zaakcentowanymi pilastrami osiami, a także oknami i dziwami od strony wschodniej. 

Wokół całego gmachu Pałacu umieszczono alegoryczny fryz projektu Jacka Malczewskiego, przestawiający w sposób symboliczny zmienne losy twórcy na przestrzeni jego życia. Na fasadzie frontowej znajdują się dwa, odrębne warianty finału życia artysty – po prawej stronie fasady przedstawiony został artysta triumfujący, obdarowywany przez Muzę wieńcem laurowym, po lewej – artysta niespełniony, przyjmujący od Muzy gałązkę palmową na znak swojej klęski. W elewacji wschodniej, od pl. Szczepańskiego, zamieszczono szereg postaci w towarzystwie symbolicznie przedstawionych cnót: Wiary, Nadziei i Miłości. Na elewacjach bocznych, na wysokości fryzu umieszczono ponadto rzeźbione, kamienne popiersia artystów i postaci szczególnie zasłużonych dla kultury. W elewacji zachodniej, od strony Plant – postać St. Wyspiańskiego, a po jego bokach: J. Kossaka, H. Rodakowskiego, M .Guyowskiego i F. Księżarskiego. W elewacji wschodniej, na osi środkowej – postać J. Matejki. Popiersia ustawiono na konsolach oraz ujęto w nisze na kształt medalionów zwieńczonych motywem wawrzynu. Dach budynku jest łamany, czterospadowy, kryty blachą ocynkowaną i podniesiony w części środkowej. Na osi zamieszczono świetlik. Tradycyjna więźba dachowa, płatwiowo-krokwiowa, opiera się na słupach i tramach. Ściany nośne i działowe są murowane, stropy żelbetowe, sień główna przykryta sklepieniem żeglastym na łuku półkolistym z gurtami.

Oprac. Sylwia Janiarczyk, OT NID w Krakowie, 19.04.2024 r.

Bibliografia: 

• Decyzja Miejskiego Konserwatora Zabytków z dnia 10.03.1975 r. w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków (L. dz. Kl.V.680/315/75).
• Karta Ewidencyjna Zabytków Architektury i Budownictwa nr 14348: Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, oprac. Książek L., Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Warszawie, 2007. 
• A. Zabielska, Plac Szczepański przez wieki, [w:]  Folia Historica Cracoviensia, 10(1), Kraków 2004, s. 511-525
• Kęder I., Komorowski W., Łepkowski M., Ikonografia ulic Szewskiej i Szczepańskiej, placu Szczepańskiego, ulic Reformackiej i Sławkowskiej, Katalog Widoków Krakowa, tom 6, Kraków 2018
• J. Purchla, Jak powstawał nowoczesny Kraków. Studia nad rozwojem budowlanym miasta w okresie autonomii galicyjskiej, Kraków 1979.
• Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie – Pałac Sztuki [online] http://palac-sztuki.krakow.pl/muzea/palac-sztuki/, [dostęp: 15.04.2024]