Historia

Lusławice to wieś położna we wschodniej części województwa małopolskiego, w powiecie tarnowskim (ziemskim), na terenie gminy Zakliczyn. Usytuowana w dolinie Dunajca, na prawym jego brzegu, na wschód od – lokowanego w 1557 Zakliczyna. Największy rozgłos wieś zdobyła na przełomie XVI i XVII wieku, kiedy jej właścicielem była rodzina Taszyckich. W okresie tym zamieszkał w Lusławicach Faust Socyn, pochodzący z Włoch, znany i powszechnie szanowany w całej Europie przedstawiciel reformacji, jeden z najważniejszych przywódców tzw. socjanów. Wedle informacji podawanych w literaturze w wieku XVIII Lusławice były własnością Tarłów, a następnie Lanckorońskich. W 1880 roku wieś liczyła 481 mieszkańców, z których wszyscy – co ciekawe – byli wyznania rzymskokatolickiego. W okresie tym (w połowie lat 80. XIX wieku) jako właściciel wsi (a ściślej: większej posiadłości na jej terenie) figurował hr. Karol Lanckoroński. Niebawem, bo w 1887 roku, tutejszy majątek nabyła Teofila z Krasickich Komorowska. Po niej właścicielem został, jeszcze pod koniec XIX wieku, Piotr Bielecki. Od niego w 1906 roku odkupił posiadłość inż. Stanisław Vayhinger (1875-1950). W rodzinie Vayhingerów majątek pozostał nie tylko w okresie obu wojen światowych i w latach międzywojennych, ale nawet po II wojnie światowej – na dokumentach z lata i jesieni 1948 roku jako właściciel figuruje inż. Adolf Veyhinger, syn Stanisława. Od rodziny Vayhingerów nabył założenie dworsko-parkowe w Lusławicach Krzysztof Penderecki, nie tylko zatrzymując jego postępującą po II wojnie światowej dewastację, ale kreując Lusławice na modelową siedzibę ziemiańską, z niemal wszystkimi jej elementami. Po za światowej sławy kompozytorem znaną postacią, która przez kilka lat mieszkała i tworzyła w Lusławicach był wybitny malarz Jacek Malczewski. (W latach 20 XX wieku część budynku od Adolf Veyhingera wynajmowały siostry artysty a nieopodal dworu znajdowała się jego pracownia). Budynek dworu w Lusławicach, podobnie jak całe założenie, nie był dotąd przedmiotem szczegółowych badań archiwalnych czy architektonicznych. Wszystko to sprawia, iż wiedza o nim jest dość skąpa, niepozbawiona błędów i w dodatku bez oparcia w źródłach, których nie ma lub ich dotychczas nie odnaleziono. Czas jego budowy określany jest na: 1. połowę XIX wieku. Jako przypuszczalnego zleceniodawcę tej inwestycji wskazywano Erazma Bzowskiego. Najstarszym odnalezionym dowodem na istnienie dworu w kształcie zbliżonym do obecnego jest mapa katastralna Lusławic opracowana w 1848 roku. Zachowały się też archiwalne fotografie z czerwca 1925 roku, dokumentujące obchodzony w lusławickim dworze jubileusz 50-lecia pracy artystycznej Jacka Malczewskiego. Na wspomnianych zdjęciach dwór kryty jest dachówką, a w elewacji frontowej, po jej prawej (północnej) stronie, zamurowane lub szczelnie zasłonięte jest co drugie z czterech okien, poczynając od strony kolumnowego portyku. (Wg. „zielonej” karty z 1959 roku) Dwór w Lusławicach stanowił własność Adolfa Vayhingera z Warszawy, a jako jego użytkownik figurowała wówczas Natalia Mroczkowska z Zakliczyna. Dwór posiadał wówczas drewniane stropy i takież wiązanie dachu, a kryty był dachówką. Jego powierzchnię użytkową oszacowano na 460 m2, a kubaturę na 2000 m3, wskazując na istnienie w obrębie dworu: 2 piwnic, 12 izb mieszkalnych i 6 innych pomieszczeń. Równocześnie jego stan nie był najlepszy, bowiem stopień jego zniszczenia oszacowano na 30%, a jako szczególnie zniszczone wskazano pokrycie dachu. W latach 1959-1961, z inicjatywy Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Krakowie i ze środków własnych gminy, przeprowadzono remont obiektu (polegający przede wszystkim na naprawie dachu), w wyniku którego stan dworu uległ znaczącej poprawie i mógł dzięki temu zostać w 1966 roku określony jako „dobry”. We wrześniu 1998 roku opracowana została tzw. „biała” karta ewidencyjna obiektu. Zamieszczone w niej fotografie pozwalają stwierdzić, iż istniały już wówczas liczne nowe, a stylizowane na dawne, elementy założenia, a to: brama wjazdowa (wewnętrzna), magazyn na południowy zachód od dworu, imitujący oficynę duży budynek gospodarczy na północny wschód od dworu, altana z kolumnadą na południe od dworu, ogród włoski z mauzoleum i elementami małej architektury, nowe murowane ogrodzenie po wschodniej i południowej stronie założenia oraz murowane postumenty na donice z kwiatami w różnych częściach parku. Równocześnie wykonywana (względnie przerabiana lub konserwowana) była weranda po północnej stronie zachodniego ryzalitu dworu.

Opis

Budynek dworu usytuowany jest w samym centrum założenia dworsko-parkowego: na płaskowyżu mieszczącym najstarsze obiekty (oprócz dworu: lamus i mauzoleum Fausta Socyna), na osi głównej bramy prowadzącej na teren posiadłości, bezpośrednio przy gazonie organizującym przestrzeń przy wejściu głównym do dworu. Poprzez swoje gabaryty (w szczególności horyzontalny układ bryły) oraz położenie w obrębie całego założenia obiekt ten stanowi jego dominantę, względem której dokomponowane zostały pozostałe części składowe założenia.

Dwór jest budynkiem częściowo podpiwniczonym (od południa), wzniesionym na planie wydłużonego prostokąta usytuowanego wzdłuż osi północ-południe, z dwoma ryzalitami podobnej wielkości pośrodku, z których ten od wschodu jest tożsamy z czterokolumnowym portykiem głównego wejścia, a ten od zachodu z zajmującym centralną część tylnego traktu salonem. Bryłę dworu współtworzą ponadto trzy mniejsze dobudówki, każda na planie prostokąta: dwie na osi podłużnej dworu (zabudowana od północy i w formie przeszklonej werandy od południa) oraz otwarty, skomponowany z drewnianych elementów ułożonych we wzór ukośnej kraty, ganek od zachodu, przybudowany po północnej stronie ryzalitu. Tak uformowaną bryłę dworu wieńczą dach czterospadowy oraz kryjące każdy z ryzalitów dachy dwuspadowe. Forma dachu części głównej wzbogacona jest przez umieszczone na kalenicy cztery smukłe, murowane i tynkowane, kominy, dodatkowo ozdobione profilowanymi gzymsami, jak również usytuowanymi w połowie dłuższych połaci, poniżej skrajnych kominów, niewielkimi okienkami w formie wolich oczu. O wyrazie całości decydują też liczne detale. Zaliczyć do nich można: opasujące cały dwór: kamienną podmurówkę, gzyms podokienny i gzyms koronujący, mocno wysunięty przed lico ścian, pokryty deskowaniem okap, ozdobnie potraktowane, trójkątne zwieńczenia ryzalitów (nad wejściem głównym w postaci murowanego przyczółka zdobionego gzymsem kostkowym; nad ryzalitem zachodnim, dobudówką od północy i werandą w formie odeskowanego w jodełkę szczytu o migdałowatym okienku na osi) oraz miedziane rynny z ozdobnymi łącznikami i żygaczami. Ponadto z białymi ścianami dworu skontrastowana jest, pomalowana na ciemny brąz, stolarka okienna i drzwiowa. Szczególną uwagę zwracają wśród niej: masywne, dwuskrzydłowe drzwi wejścia głównego (z licznymi żelaznymi okuciami) oraz ramowe, dwuskrzydłowe, ośmiokwaterowe okna w większości pomieszczeń, zdobione metalowymi okuciami, klamkami oraz systemami zamykania i otwierania.

Budynek lamusa usytuowany jest w centralnej części założenia dworko-parkowego w Lusławicach, w odległości zaledwie kilku metrów od północnej dobudówki dworu. Jest obiektem wolnostojącym, w sąsiedztwie którego, oprócz budynku dworu, brak obiektów kubaturowych, a znajdują się jedynie drzewa i krzewy dworskiego parku oraz – w pewnym oddaleniu, od północnego zachodu – elementy ogrodu włoskiego

Całość założenia ogrodzona a najważniejsze jego obiekty (dwór, lamus, grobowiec Socyna) praktycznie niewidoczne od zewnątrz.

Oprac. Grzegorz Młynarczyk, OT NID w Krakowie, 06.2020 r.