Historia

Pierwszy drewniany kościół istniał w Dzierzgoniu przed 1242 rokiem (powstanie pruskie). Na mocy traktatu pokojowego z 1249 roku (tzw. traktat dzierzgoński) Krzyżacy zobowiązali Prusów do odbudowy zniszczonego kościoła. Od połowie XIII wieku Dzierzgoń był siedzibą komturstwa. Pierwszy znany przywilej lokacyjny nadano mu w 1288 roku, dwa następne –  w 1290 i 1316 roku. Dawni badacze (Schmidt, Dehio) datowali budowę obecnego kościoła na lata 1310-1320, w nowszych ustaleniach ramy czasowe rozszerzono na drugą poł. XIII - pierwszą poł. XIV wieku, gdyż w latach 1287-98 sprawował już swój urząd pierwszy proboszcz dzierzgoński. W latach 1567-1598 kościół znajdował się w rękach luteran. W 1647 roku pożar zniszczył wieżę i wyposażenie wnętrza, ponowna konsekracja odbudowanej świątyni miała miejsce w roku 1682.  W 1730 roku pożar całego miasta zniszczył ponownie kościół. W trakcie odbudowy (proboszcz Franciszek Neitzlichowski) wykonano nowy szczyt wschodni prezbiterium, kaplicę północną pw. Świętego Krzyża, obniżono nawy boczne, założono drewniany strop w nawie głównej i wyposażono kościół na nowo. W XIX wieku wzniesiono neogotyckie sklepienie przyziemia wieży, północną klatkę schodową i dwie kruchty boczne. W 1945 roku kościół i jego wyposażenie nie poniosło większych strat.

Opis

Orientowany kościół położony jest w centrum miasta u podnóża Góry Zamkowej i otoczony murem ceglanym z czterema kapliczkami na narożach. Od zachodu sąsiaduje z zabudowaniami plebanii. Świątynia gotycka wznoszona była etapowo, a jej plan i dyspozycja przestrzenna zbieżna jest planem i dyspozycją kościoła św. Mikołaja w Chełmży. Trójnawowa, trójprzęsłowa pseudobazylika ma wydzielone prostokątne prezbiterium (pod prezbiterium krypta) i wieżę wciągniętą w zachodnie przęsło korpusu. Od północy i od południa przy prezbiterium znajdują się niewielkie zakrystie (północna gotycka, dwukondygnacyjna). Do kwadratowego korpusu nawowego (na wysokości środkowego przęsła) przylega od północy prostokątna kaplica pw. Świętego Krzyża. W przęśle zachodnim rozmieszczone są z obu stron (od północy i od południa) niewielkie kruchty. Od zachodu, przy wieży znajduje się wieloboczna wieżyczka schodowa, druga – po północnej stronie prezbiterium, na styku z zakrystią północną. Korpus kościoła i prezbiterium nakryte są dwuspadowym wysokim dachem o wspólnej kalenicy, od wschodu zakończonym prostym sterczynowym szczytem. Trójkondygnacyjną wieżę pokrywa niski wieloboczny dach przechodzący w niewielki ośmioboczny hełm zwieńczony iglicą z kulą i chorągiewką. Nad zakrystiami dachy są pulpitowe, nad kruchtami – dwuspadowe. Kaplica nakryta jest przedłużoną połacią dachu głównego. Kościół jest ceglany o wątku polskim (na fragmentach wendyjskim). W partii cokołowej użyto głazów kamiennych. W prezbiterium i nawach stropy są płaskie i drewniane (jedynie w kruchcie podwieżowej sklepienie gwiaździste). W zakrystii północnej sklepienie jest kolebkowe, w krypcie – dwuprzęsłowe na gurtach. Więźba dachowa drewniana (dwujętkowa ze stolcami), pokrycie dachów ceramiczne (dachówka holenderka), na wieży blacha miedziana. Elewacje są ceglane z wyodrębnioną częścią cokołową i tynkowanym profilowanym fryzem i gzymsem podokapowym, artykułowane ostrołukowymi blendami, wykroje okienne o tym samym kształcie z szerokim tynkowanym rozglifieniem; od zachodu zamurowany ostrołukowy profilowany portal; górne kondygnacje wieży tynkowane, ścięte naroża dekorowane lizenami, w strefie podokapowej wyodrębniony profilami płaski fryz i gzyms; szczyt wschodni tynkowany, trójosiowy, w polu szczytu trzy blendy zamknięte łukiem obniżonym, w zwieńczeniu niewielki naczółek, na krawędziach sterczyny. Wyposażenie barokowe, powstałe po pożarze w 1730 roku obejmuje: zespół sześciu ołtarzy, ambonę, belkę tęczową z grupą Ukrzyżowania, polichromowane stropy.

Oprac. Krystyna Babnis, OT NID w Gdańsku, 13.05.2025 r.