Historia

Budynek łaźni łańcuszkowej, tzw. nowej, jest elementem naziemnej infrastruktury kopalni węgla kamiennego „Wujek” w Katowicach. Historia kopalni sięga 1842 roku, tj. zatwierdzenia aktu nadania obszaru górniczego Oheim (od 1922 roku „Wujek”), choć przyjmuje się, że zakład rozpoczął działalność w 1899 roku, po pogłębianiu szybów wydobywczych Kramst oraz Hohenlohe. Rozwój zakładu przypadł na przełom XIX i XX wieku, tj. czas budowy pierwszych budynków przemysłowych. Kolejne lata przyniosły sukcesywne pogłębianie szybów i uruchamianie nowych poziomów wydobywczych do głębokości 613 m. W 1913 roku uruchomiono pierwszy szyb wentylacyjny, a w 1917 roku rozbudowano infrastrukturę towarzyszącą szybowi Kramst. W latach 30. XX wieku ukończono budowę kolei wąskotorowej, komunikującej zakład ze stacjami Katowice i Bogucice. Kolejne istotne zmiany miały miejsce po wojnie, gdy kopalnia wchodziła w skład Katowickiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego. W 1962 roku oddano do użytku ambulatorium zakładowe i przebudowaną łaźnię dla załogi, rozbudowano infrastrukturę szybu Lechia o nową wieżę wyciągową oraz skip z przeciwwagą. Ostatnie większe prace miały miejsce na przełomie lat 60. i 70. XX wieku, kiedy to powstał zakład przeróbczy wyposażony w płuczki i sortownię, lampiarnia, zmodernizowano szyb Krakus (Kramst) i rozdzielnię elektryczną. Po przejęciu w 1993 roku przez KHW, na terenie zakładu przeprowadzono remont dyspozytorni, lampiarni oraz cechowni. W 2005 roku kopalnia została skonsolidowana z kopalnią Śląsk i od tej pory działała jako Ruch Wujek.

Nowa łaźnia łańcuszkowa, a więc nieodzowny w zakładach górniczych budynek, przeznaczony na otwarte łaźnie i szatnie z podwieszonymi na hakach (łańcuszkach) wieszakami na ubrania pracowników, jest częścią zaplecza socjalnego kopalni, w skład której wchodziła ponadto m.in. cechownia, szatnia szafkowa, lampownia, maskowania, markownia czy stacja ratownictwa górnego. Wzniesiona w 1980 roku, stanowiła jeden z trzech istniejących na terenie kopalni tego typu budynków, obok usytuowanej w sąsiedztwie niewielkiej łaźni łańcuszkowej, tzw. starej z 1903 roku i przylegającej do niej od północnego wschodu łaźni dozoru. Budowa nowej łaźni, wobec niewielkiej kubatury łaźni starej, wynikała z konieczności pozyskania obiektu o odpowiednio dużej, dostosowanej do bieżących potrzeb powierzchni. Od czasu budowy obiekt nie był poddawany przekształceniom i przez ponad 30 lat nieprzerwanie pełnił swoją funkcję.

Krótko po oddaniu do użytku, łaźnia stała się jednym z kluczowych miejsc związanych z wydarzeniami prowadzonego w dniach 13-16 grudnia strajku okupacyjnego KWK „Wujek” jego pacyfikacji. Zainicjowany 13 grudnia przez Zakładową Komisję Robotniczą Solidarność (NSZZ Solidarność KWK „Wujek”) protest, rozpoczęty na wieść o internowaniu przewodniczącego NSZZ Solidarność KWK „Wujek”, był jednym z około dwustu tego typu masowych strajków okupacyjnych, organizowanych wówczas spontanicznie w zakładach pracy w reakcji na wprowadzenie stanu wojennego. Decyzje o rozpoczęciu akcji strajkowych wynikały z utraty wynegocjowanych warunków porozumień gdańskich, szczecińskich, jastrzębskich czy katowickich - w tym likwidacji związków zawodowych oraz zdobytych swobód, praw i przywilejów. Były wyrazem społecznej frustracji, podyktowanej w przypadku Górnego Śląska m.in. brakiem dostępności podstawowych produktów, rabunkową eksploatacją węgla, wprowadzeniem czterobrygadowego systemu pracy, niesprawiedliwym systemem płac oraz nieliczeniem się ze zdrowiem i bezpieczeństwem górników. W szerszym kontekście strajki wpisywały się w walkę polskiego społeczeństwa z systemem komunistycznym, toczoną w okresie powojennym na obszarze całego kraju, w imię obrony godności człowieka oraz jako wyraz sprzeciwu wobec zahamowania procesu demokratyzacji kraju. Podjęty przez górników KWK „Wujek” strajk zapisał się we współczesnej historii Polski w sposób szczególny, z uwagi na krwawe stłumienie protestów przez połączone siły ZOMO, ORMO, NOMO, ROMO, MO, LWP i plutonu specjalnego, w trakcie którego śmierć poniosło 9 protestujących górników. 

Łaźnia łańcuszkowa od momentu przyłączenia się załogi KWK „Wujek” do protestów, tj. od 13 grudnia, stanowiła ważny punkt na mapie okupowanego przez górników zakładu, pełniąc rolę miejsca masowych zgromadzeń, w którym zapadały wszystkie strategiczne decyzje odnośnie przebiegu strajku. Tradycja organizowania zgromadzeń pracowników w nowej łaźni sięgała zresztą sierpnia 1980 roku, tj. okresu podpisania tzw. porozumień jastrzębskich, kiedy to strajkującej wówczas załodze kopalni właśnie w łaźni łańcuszkowej odczytano treść porozumień Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego z komisją rządową. Wybór tego właśnie obiektu na miejsce zgromadzenia kilku tysięcy pracowników kopalni, z uwagi na znaczącą kubaturę i ogrzewane wnętrza, wydawał się oczywisty. Nocą 13 grudnia 1981 roku, bezpośrednio po zatrzymaniu przewodniczącego NSZZ Solidarność KWK „Wujek”, Jana Ludwiczaka, w łaźni łańcuszkowej zaczęli gromadzić się wyjeżdzający na powierzchnię górnicy z przerwanej zmiany nocnej, do których w kolejnych godzinach przyłączały się załogi z kolejnych zmian. W godzinach porannych 13 grudnia w budynku miała miejsce również pierwsza z dwóch mszy odprawianych w trakcie strajku na terenie kopalni. Na potrzeby mszy górnicy urządzili w łaźni prowizoryczny ołtarz oraz wstawili krzyż misyjny sprowadzony z pobliskiego Domu Kultury.  

Większość protestujących górników zgromadzona w łaźni w dniu 14 grudnia formalnie zadecydowała o przystąpieniu do strajku, spisując Proklamację załogi kopalni węgla kamiennego „Wujek”, ustalającą niepodejmowanie pracy do czasu zwolnienia internowanego J. Ludwiczaka, zniesienia stanu wojennego i uwolnienia działaczy Solidarności. Tego dnia w łaźni powołano również cichy komitet strajkowy, a w godzinach popołudniowych ks. Bolczyk celebrował drugą mszę. Trzecie z odprawianych nabożeństw, tj. modlitwa różańcowa połączona z udzieloną absolucją, miało miejsce 15 grudnia. Wiadomo również, że w tych dniach w łaźni zgromadziło się około 3-4 tyś. protestujących górników. W kulminacyjnym dniu wydarzeń związanych ze strajkiem, 16 grudnia, w czasie ostatniego spotkania z przedstawicielami władz, a bezpośrednio przed rozpoczęciem przez siły wojskowo-milicyjne akcji pacyfikacyjnej, w rejonie łaźni łańcuszkowej i szatni szafkowej zgromadziło się ponad pół tysiąca strajkujących górników. Docierające do protestujących wiadomości o brutalnych pacyfikacjach w pobliskich kopalniach i zakładach oraz agresja milicji wobec zgromadzonych przed kopalnią cywilów, skutkowały podjęciem przez strajkujących decyzji o kontynuacji okupacji kopalni. Akcja pacyfikacyjna, w tym najtragiczniejsze w skutkach wydarzenia, tj. zastrzelenie przez siły wojskowo-milicyjne dziewięciu górników oraz postrzelenie i pobicie kilkudziesięciu kolejnych protestujących, rozegrały się w rejonie bramy głównej kopalni oraz kotłowni około południa. Po zakończeniu walk łaźnia łańcuszkowa ponownie stała się kluczowym miejscem zgromadzenia górników, w którym jeszcze tego samego dnia wynikiem wspólnego głosowania protestujących zadecydowano o zakończeniu strajku.

Opis

Budynek łaźni mieści się w południowo-zachodniej części zespołu zabudowy KWK „Wujek” przy ul. Wincentego Pola 65. Od strony północno-zachodniej sąsiaduje z magazynami, od południowego zachodu – z budynkiem mieszczącym kuźnię oraz warsztaty, od południowego wschodu – z budynkiem PRG, a od północnego wschodu – z lampownią, maskownią i markownią. W niewielkiej odległości, w kierunku południowym od obiektu, znajduje się łaźnia łańcuszkowa (tzw. stara) oraz łaźnia dozoru. Jest to dwu- i czterokondygnacyjny, niepodpiwniczony budynek na rzucie wydłużonego prostokąta, o zwartej bryle, nakrytej dachem pulpitowym, ze spadkiem skierowanym do wewnątrz. Ściany budynku wykonano w konstrukcji murowanej z cegły oraz półfabrykatów, a elewacje zewnętrzne pokryto blachą trapezową. Wnętrze budynku złożone jest z dwóch traktów pomieszczeń. Tylna, dwukondygnacyjna, północno-zachodnia część obiektu, na obu kondygnacjach przeznaczona jest na właściwe, obszerne łaźnie czyste i brudne. Pomieszczenia te skomunikowane są bezpośrednio ze zlokalizowanym w części południowo-wschodniej wąskim traktem mieszczącym sanitariaty (toalety i prysznice) oraz usytuowanymi w narożnikach od strony frontowej klatkami schodowymi. Wewnątrz zachowało się oryginalne wyposażenie tzw. łaźni hakowej, o prostym mechanizmie składającym się z haków przymocowanych do łańcuchów i przewieszonych przez koło obrotowe, ponadto drewniane ławki wzdłuż ścian wewnętrznych oraz w części centralnej pomiędzy filarami dzielącymi przestrzeń poszczególnych łaźni na dwie równe części. Na półpiętrach ulokowano pomieszczenia zaplecza technicznego budynku, w tym m.in. kotłownię. Komunikację między piętrami zapewniają dwubiegowe schody ze spocznikami, ulokowane w klatkach schodowych. Dodatkowe wyjście z budynku stanowi zlokalizowany ponad wejściem od strony północnej pomost prowadzący do lampowni i maskowni. Elewacja frontowa (południowo-wschodnia) jest niesymetryczna, złożona z dwóch otworów wejściowych, zlokalizowanych przy obu przeciwstawnych narożnikach, krytych zadaszeniami wspartymi na stalowych filarach i pomostem komunikacyjnym (od północnego-wschodu), ponadto z dwóch pasów okiennych, wypełnionych szkłem profilowanym tzw. witrolitem oraz dodatkowych, niewielkich otworów okiennych w pomieszczeniach technicznych. Elewacje boczne posiadają analogiczną kompozycję, złożoną z trzech niewielkich otworów okiennych klatek schodowych, rozmieszczonych w jednej osi. Kompozycja elewacji tylnej składa się z czterech poziomych pasów wypełnionych witrolitem (w części południowo-zachodniej krótszych, co odpowiada szerokości wnętrza łaźni czystej).

Oprac. Agnieszka Olczyk, OT NID w Katowicach, 11.2025 r.