Historia

Powstanie budynku magazynu odzieży i paliw związane jest nierozerwalnie z funkcjonowaniem kopalni węgla kamiennego Oheim w Katowicach, po 1922 roku przemianowanej na „Wujek”. Budynek przeznaczony na magazyn był typowym dla zakładów przemysłowych obiektem zaplecza gospodarczego w typie architektury ceglanej z początkowego okresu kształtowania się zabudowy kopalni czyli od końca XIX w. Obecnie obiekt posiada przede wszystkim wartość historyczną związaną z wprowadzeniem w Polsce 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego. W okresie od 13 do16 grudnia 1981 roku na terenie KWK „Wujek” prowadzono strajk okupacyjny, zainicjowany przez Zakładową Komisję Robotniczą Solidarność (NSZZ Solidarność) KWK „Wujek”. Budynek magazynu, usytuowany przy głównej bramie wjazdowej na teren kopalni, był miejscem, które odegrał dużą rolę w pacyfikacji tej kopalni. Z platformy tego budynku połączone siły ZOMO, ORMO, NOMO, ROMO, MO, LWP i plutonu specjalnego prowadziły krwawe działania, w trakcie których śmierć poniosło 9 protestujących górników, a wielu zostało rannych. W 2008 roku budynek został przekazany Społecznemu Komitetowi Pamięci Górników KWK „Wujek”. W obiekice utworzone zostało Muzeum – Izba Pamięci KWK „Wujek”, dokumentujące pacyfikację kopalni w 1981 roku. Izba pamięci funkcjonowała w budynku do 2020 roku. W 2021 roku zarządcą obiektu zostało Śląskie Centrum Wolności i Solidarności, którego celem jest upowszechnianie wiedzy o wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, działalności ruchów opozycyjnych w okresie do 1989 roku, wydarzeniach związanych z pacyfikacją strajków na obszarze obecnego woj. śląskiego oraz o działalności NSZZ Solidarność. Na potrzeby nowej instytucji budynek przebudowano i nadbudowano.

Opis

Zabytek jest położny w południowej części Katowic, w dzielnicy Brynów, na terenie czynnego zakładu wydobywczego KWK „Wujek”. Obiekt jest usytuowany w południowej części kompleksu, w ciągu zabudowy budynków kopalnianych przy ul. Wincentego Pola. Fasadą skierowany jest w kierunku południowo-wschodnim. W bezpośrednim sąsiedztwie dawnego magazynu znajduje się brama wjazdowa na teren kopalni. Budynek wzniesiony z cegły, w stylu neogotyckim, został współcześnie nadbudowany i rozbudowany przy użyciu ciemnej, nowoczesnej okładziny i szkła. Po przebudowie bryła budynku jest prostopadłościenna, jednopiętrowa, nakryta dachem płaskim, od strony północno-zachodniej rozbudowana o szklany, dwukondygnacyjny wykusz, a od strony południowo-zachodniej o wtórną dobudówkę. Pierwotnie miał parterową, podpiwniczoną bryłę z niskim poddaszem, nakrytą dwuspadowym dachem. Podział horyzontalny elewacji wyznaczają cokół oraz ceglane gzymsy powyżej parteru i dawny gzyms wieńczący z fryzem kostkowym. Wertykalne podziały wyznaczają lizeny w tym skrajne, przechodzące w sterczyny, zwieńczone dwuspadowymi daszkami. Wszystkie otwory okienne i drzwiowe są zamknięte łukami odcinkowymi, z wyjątkiem prosto zamkniętego otworu bramnego w elewacji tylnej. Elewacja frontowa jest dwukondygnacyjna, sześcioosiowa, artykułowana wtórnymi otworami drzwiowymi oraz odcinkowo zamkniętymi oknami. Północna partia fasady, w miejscu dawnej osi okiennej, jest przeszklona. Elewacja boczna (południowo-zachodnia) w centralnej części mieści wtórną dobudówkę osłaniającą rampę i pierwotne boczne wejście do budynku. Prowadzą do niej jednobiegowe murowane schody opatrzone stalową balustradą. Elewacja tylna jest wieloosiowa, w środkowej części artykułowana dwukondygnacyjnym wykuszem wyniesionym nieznacznie powyżej poziom nadbudowy. Tylne wejście do budynku jest poprzedzone jednobiegowymi schodami w konstrukcji stalowej. Wejście gospodarcze mieści się w osi wykusza. Na elewacjach zachowany jest detal architektoniczny w postaci ceglanych dekoracyjnych gzymsów międzykondygnacyjnego i wieńczącego z fryzem kostkowym oraz łukowych nadproży okiennych i podokienników. Układ wnętrza jest obecnie całkowicie przekształcony na potrzeby nowej instytucji i podporządkowany programowi wystawowo-muzealnemu.  

Oprac. Dorota Folan, OT NID w Katowicach, 04.2025 r.