Historia 

W zachowanych dokumentach istnieje wiele wzmianek pośrednich lub bezpośrednich, potwierdzających istnienie zamku średzkiego. Najstarsza informacja o Środzie pochodzi z 1223 roku. O pierwszym wójcie średzkim Bero wzmiankowano w 1229 roku. W 1242 i 1253 roku dokumenty w Środzie wystawiał książę Bolesław II Rogatka, w 1258 roku jego brat i następca w księstwie wrocławskim – Henryk III Biały. Istnieje hipoteza, według której budowniczym zamku średzkiego był właśnie książę Henryk III. W dokumentach z lat: 1269, 1277, 1286, 1289, 1290 są wymieniani jako świadkowie kasztelanowie średzcy: Michał z rodu Jeleni, Stefan (prawdopodobnie z Wierzbnów), Frisco von Löben, Reinhard Schaff, Dytryk von Romberg. W dokumencie z 1294 roku wymieniono jako lenno zamkowe wieś Bielany. W 1305 i 1317 roku pojawiły się wzmianki o synach klucznika oraz o Piotrze – kluczniku i sędzim dworskim. W 1327 roku książę Henryk VI przekazał w dożywocie Tyczkowi i Jenchinowi von Reideburg burgrabstwo średzkie z 40 grzywnami dochodu z tamtejszego landwójtostwa. W 1337 roku burgrabią był Jan Krieg von Reideburg, syn Jenchina. W 1347 roku burgrabstwo zostało odsprzedane Paszkowi z Jarząbkowic. W 1348 roku Franciszek Reideburg przejął lenno zamkowe z dochodami, czynszami, użytkami, targiem solnym w Środzie i sądem ziemskim w weichbildzie. W dokumencie z 1351 roku pojawiła się informacja o zamku i lennie zamkowym, a w dokumentach z 1353 roku i z 1364 roku o młynie/młynach w pobliżu zamku. W 1380 roku lenno zamkowe przejął Konrad von Ronow. W 1392 roku burgrabia Henryk Renker zawarł ugodę z miastem w sprawie korzystania z fosy miejskiej. Burgrabia i jego następcy mieli prawo do łowienia ryb w fosie i korzystania z trawy porastającej oba jej brzegi za zamkiem na odcinku od okrągłej wieży zamku do Bramy Rzeźniczej. W 1403 roku kolejna wzmianka o zamku. W latach 1410-1431 lenno zamkowe zmieniało właścicieli i było dzielone. Po scaleniu w 1431 roku Jan Sachse sprzedał je Pawłowi Hörnigowi. Po jego śmierci lenno należało do Jana Vogta, potem do Jerzego von Reibnitz. W 1443 roku wybuchł spór o sądownictwo między burgrabią a dziedzicznym wójtem średzkim. W 1444 roku rada miasta Wrocławia przekazała burgrabstwo Leonardowi Azenheimerowi. W 1452 roku burgrabstwo średzkie kupili mieszczanie wrocławscy Henryk Dompnig i Joachim Schmidt. W latach 1452–1479 burgrabią był Joachim Schmidt, który dzierżył lenno zamkowe jako zastaw za 900 guldenów węgierskich. W 1459 roku Środa Śląska została obsadzona wojskami Jerzego z Podiebradów, który obiecał, że po złożeniu mu hołdu przekaże zamek mieszczanom średzkim. W latach: 1482, 1490, 1493, 1495, ok. 1500 jako burgrabiowie zostali wymienieni: Krzysztof Swencz, Mikołaj Reichel, Adam von Falkenhain, burgrabia Provan, Jan von der Heyda. W 1507 roku bracia Wacław i Jan von Haugwitz przekazali burgrabstwo z zamkiem Henrykowi von Schindel, co w 1511 roku potwierdził król Władysław II. Według królewskiego dokumentu lenno po Henryku miał przejąć w dożywocie jego najstarszy syn, w zamian miał dbać o zamek. W latach 1516–1540 rada miasta Wrocławia sprzedała Piotrowi Sackowi z Radoszyc za 1200 guldenów węgierskich lenno zamkowe, które mógł odziedziczyć jego syn. W 1534 roku ów Piotr zbudował na zamku dom z pokojem i komorą przylegający do muru miejskiego. W latach 1541–1565 lenno zamkowe należało do Bernharda Sacka z Radoszyc, syna Piotra. W 1573 roku czasowym właścicielem zamku był Antoni von Mühlheim, który wbrew woli rady miejskiej przeprowadzał modernizację warowni, co według rajców miało w znacznym stopniu osłabić jej walory obronne. Ostatnim lennikiem był od 1590 roku Hans von Mühlheim, który zmarł w 1609 roku. W 1612 roku rada miasta Wrocławia wykupiła od potomków Hansa zamek wraz z dawnymi uprawnieniami burgrabiów. W drugiej połowie XVIII wieku obiekt został rozebrany, a jego miejsce zajęły ogrody. Obecnie są widoczne zarysy nasypu i relikty fosy oddzielającej zamek od miasta. W miejscowym planie zagospodarowania terenu zamek został oznaczony jako grunty rolne, a fosa jako teren rekreacyjno-wypoczynkowy.

Opis 

Stanowisko archeologiczne jest zlokalizowane w obrębie mezoregionu Równiny Wrocławskiej, w północno zachodnim narożu obwarowań miejskich, na północny zachód od kościoła p.w. św. Andrzeja, na północ od zabudowań Sądu Rejonowego w Środzie Śląskiej, między ulicami: Ogrody Zamkowe, Kolejowa, św. Andrzeja.

Zamek średzki był tzw. zamkiem miejskim, powiązanym z obwodem obronnym miasta. Kamienne mury obwodowe o grubości 2,2 m od zachodu i północy stanowiły jednocześnie kurtynę murów miejskich. Obwód obronny warowni miał prawdopodobnie kształt zbliżony do czworoboku z zaokrąglonymi narożami o wymiarach ok. 30 × 32 m. W jego południowo-zachodnim narożniku znajdowała się cylindryczna wieża o średnicy ponad 10 m, nieznacznie wysunięta poza lico muru, później zespolona z ceglanymi murami miejskimi. Od miasta zamek oddzielała szeroka fosa. Pierwotny poziom terenu, na którym wzniesiono zamek, znajdował się około 3 m niżej niż obecny. Prawdopodobnie przed budową zamku lub równolegle z budową murów wyrównano poziom dziedzińca poprzez nawiezienie warstwy gliny i piasku. Nad poziomem niwelacyjnym odsłonięto pozostałości kamiennego bruku, który stwierdzono także po zewnętrznej stronie muru wschodniego. Nie wiadomo, gdzie była zlokalizowana brama wjazdowa. Według urbarza z 1598 roku elementem tzw. starego zamku był częściowo drewniany dom, który przylegał do jego murów obwodowych. Posiadał pomieszczenia mieszkalne z wykuszami, kamienną kuchnię i piwnicę. W tymże opisie wzmiankowano również nowy kamienny budynek, który można łączyć z renesansową fazą rozbudowy zamku. Budynek na planie znacznie wydłużonego prostokąta o renesansowych cechach stylowych przedstawiony na rycinach F.B. Wernhera został wzniesiony od strony miasta, wzdłuż wschodniej kurtyny murów obwodowych. 

Stan i wyniki badań archeologicznych:

Zamek był badany pobieżnie przez Tadeusza Kozaczewskiego w latach 1960-1961. W latach 1999-2000 odbyły się badania ratownicze w bezpośrednim sąsiedztwie i w fosie. W 1990 roku Karol Bykowski i Wojciech Ziółkowski opracowali kartę ewidencyjną dla miasta w obrębie murów miejskich (stanowisko 6/14/78-24), w której znalazła się wzmianka o zamku. Byłoby wskazane przeprowadzenie profesjonalnych badań wykopaliskowych oraz badań nieinwazyjnych wspomagających pracę archeologa.

Zabytek jest dostępny.

Oprac. Donata Trenkler, OT NID we Wrocławiu, 11-03-2025 r.