Historia 

Ogólną koncepcję założenia pałacowego z parkiem dla właścicielki kamienieckiego majątku – księżnej Marianny Orańskiej (1810-1883) stworzył w latach 1838–1841 architekt, Carl Friedrich Schinkel. Ogrody pałacowe w Kamieńcu Ząbkowickim powstały, jako nowa oprawa dla siedziby rodu Hochenzolernów. Pierwotny projekt pałacu opracowany przez Karla Friedricha Schinkla dla księcia Albrechta Pruskiego i jego żony księżniczki Marianny Orańskiej, właścicielki dóbr i inicjatorki budowy letniej rezydencji nie przewidywał bowiem budowy tarasów przed pałacem i założenia na nich ogrodów. Co prawda równocześnie z położeniem w 1838 roku kamienia węgielnego pod pałac rozpoczęto formowanie rozległego parku krajobrazowego ze zwierzyńcem (patrz hasło park krajobrazowy), jednakże bez regularnych ogrodów.

W połowie XIX stulecia, gdy pałac był już wybudowany i zajmowano się stopniowo wyposażaniem wnętrz, południowy stok Góry Zamkowej stromym zboczem swobodnie spływał w stronę rzeki Budzówki, a otoczony stylizowanymi na obronne murami oficyn pałac dominował nad otoczeniem, jako izolowane miejsce letniego wypoczynku od zgiełku i uciążliwości życia w stołecznym Berlinie. Dopiero w 1859 roku rozpoczęto budowę największej ozdoby budowli, za jaką bardzo szybko uznano założone po jej zachodniej stronie, wielopoziomowe tarasy ogrodowe, zrealizowane wedle opracowanej w 1858 roku koncepcji Petera Josepha Lenné (1789-1866), znakomitego ogrodnika i architekta krajobrazu, dyrektora generalnego królewskich ogrodów pruskich. Znajdujący się po wschodniej stronie pałacu taras z grotą z postacią Perseusza (zwany również tarasem wodnym) oraz najniższy poziom tarasów od zachodu, tuż nad brzegiem Budzówki, powstały jako ostatnie, według projektu Ferdynanda Martiusa, architekta kierującego wszystkimi pracami budowlanymi od 1838 roku, a od śmierci Schinkla w 1841 roku samodzielnie projektującego kolejne budowle założenia. Prace przy tarasach zakończono w 1868 roku.

Opis 

Tarasy tworzą ściśle symetryczne założenie na osi wschód-zachód. To klasycyzująca w formie wizja regularnego ogrodu sięgająca do tradycji rzymskich podmiejskich willi z charakterystycznymi półkolistymi eksedrami, ocienionymi pasażami obrzeżnych pergoli prowadzącymi do narożnych gloriett. Symetrię podkreślają schody, naprzemiennie umieszczone na osi głównej, gdzie z układu jednobiegowego przechodzą w dwubiegowy lub poprowadzone po obu bokach tarasów. Stromizna stoku wymusiła budowę murów oporowych i rozbudowanych fundamentów wraz z rozgałęzionym systemem sklepionych korytarzy pełniących funkcję konstrukcyjne i techniczne, a także gospodarcze. Do budowy murów oporowych wykorzystano, podobnie jak w pałacu i oficynach, lokalny kamień – łupek z charakterystycznymi, błyszczącymi płytkami miki, układanych na wzór murów cyklopowych, który kontrastuje w wykonanymi z białego marmuru elementami dekoracji architektonicznej i rzeźbiarskiej. W niszach jednego z tarasów ustawiono figury z brązu, alegorie Dunaju i Renu, dwu największych rzek Niemiec. Umieszczone na tarasach baseny i fontanny wymagały budowy osobnego systemu zasilania w wodę, którą czerpano ze stawu założonego u podnóża Góry Zamkowej, aby za pomocą zasilanej maszyną parową pompy tłoczyć ją do dwu basenów położonych na szczycie wzniesienia, powyżej pałacu. Wedle zachowanych relacji spektakle wodne odbywały się jedynie w sezonie letnim i to tylko dwa razy w tygodniu.

Na życzenie księcia Albrechta młodszego, pierwszego syna i spadkobiercy Marianny, kompozycję tarasu wschodniego uzupełniono w 1872 roku ustawieniem na wschód od pałacu Kolumny Zwycięstwa, zwięńczonej postacią bogini Victorii, symbolu zwycięstwa w wojnach prowadzonych przez królestwo Prus. Była to warsztatowa kopia rzęźby Christiana Raucha.

Po 1945 roku, podobnie jak pałac, tarasy zostały zdewastowane. Wywieziono dekorację rzeźbiarską fontann, zniszczono elementy dekoracji architektonicznej. Ocalały solidnie wzniesione mury oporowe i podziemne korytarze, z których wyrwano rury zasilające w wodę fontanny. Na początku lat 20. XXI wieku stan techniczny tarasów był bliski katastrofy budowlanej. 

W latach 2022-2025 staraniem Urzędu Miasta i Gminy w Kamieńcu Ząbkowickim przeprowadzono następujące prace: zabezpieczono zagrożone pod względem technicznym mury tarasów, wyremontowano niecki basenów i fontann, odbudowano system obiegu wody zasilającej fontanny, odtworzono w oparciu o zachowane fragmenty elementy małej architektury: pergole, balustrady, obramienia basenów i fontann, kamienne ławki, następnie zrekonstruowano główne elementy dekoracji rzeźbiarskiej, które przed ich zniszczeniem tworzyły program ideowy założenia.

Niecki basenów fontann zostały odtworzone w cienkościennej konstrukcji żelbetowej z powtórzeniem pierwotnego kształtu. Marmurowe brzegi basenów odtworzono metodą anastylozy, zestawiając zachowane, lecz przemieszczone i rozrzucone fragmenty, elementy brakujące odtworzono w marmurze z powtórzeniem formy. Podobnie postąpiono z granitowymi stopnicami i płytami podestów widokowych, gdzie skradzione lub uszkodzone elementy odtworzono, stosując ten sam rodzaj skały. Na podstawie zachowanych reliktów odtworzono marmurowe balustrady schodów i ławki tarasu wschodniego (wodnego) oraz kapitele zrekonstruowanych kolumn groty Perseusza o trzonach z granitu. Na podstawie ikonografii i zachowanych fragmentów odtworzono ażurowe, żeliwne przęsła balustrad schodów tarasu wschodniego (wodnego).

Na tarasach zachodnich zakonserwowano kamienne słupy pergoli. Na podstawie śladów montażowych odtworzono drewnianą, kratownicową konstrukcję pod roślinny osłonowe, zrekonstruowano na podstawie zdjęć i reliktów ażurowe, żeliwne balustrady. W eksedrach tarasów ustawiono odtworzone na podstawie reliktów marmurowe, półkoliste w zarysie ławki. Zniszczone lub skradzione rzeźby i artystycznie opracowane oprawy tryskaczy fontann zrekonstruowano na podstawie zdjęć. Odtworzono ustawione w niszach murów tarasów zachodnich odlane z brązu personifikacje Renu i Dunaju oraz marmurową fontannę z odlaną z brązu postacią Trytona. Marmurowa postać Perseusza w grocie tarasu wschodniego (wodnego) to współczesna, autorska wersja przedstawienia znanego jedynie z mało szczegółowej ikonografii. Oryginalna rzeźba była dziełem rzeźbiarza Juliusa Troschela, obecna jest inspirowana włoskim renesansem.

Wykonano rekonstrukcję ustawionej w 1872 roku na placu powyżej tarasu wschodniego (wodnego) kolumny Zwycięstwa, repliki kolumny z parku przy pałacu w Babelsbergu, która upamiętniała kolejne pruskie zwycięstwa od wojny z Austrią w 1866 roku. Kamieniecka kolumna została obalona przed 1950 rokiem, gdy zabrano rzeźbę. W oparciu o zdjęcia odtworzono postument, bazę, trzon i kapitel kolumny, której wysokość była odnotowana w przekazach źródłowych. Wieńcząca obecnie kolumnę postać bogini Victorii to druga w tym miejscu, odlana z brązu w 2023 roku, kopia rzeźby Christiana Daniela Raucha ustawionej w 1866 roku na kolumnie Zwycięstwa w parku w Babelsbergu (rzeźbiarz zmarł w 1857 roku, a dla Babelsbergu w 1866 roku i dla Kamieńca Ząbkowickiego w 1872 roku, wykonano odlewy z zachowanego w pracowni artysty modelu jednej z dwu postaci Victorii ustawionych w 1838 roku przed Nowym Pawilonem przy pałacu w Charlottenburgu). Przy okazji prac prowadzonych przy tarasach ogrodowych odtworzono również kartusze z herbami Królestwa Prus i Królestwa Niderlandów pierwotnie wieńczące środkową oś elewacji zachodniej pałacu, które zniszczono w latach 50. XX wieku. W ten sposób dokonano rekonstrukcji głównych elementów rzeźbiarskich obu tarasów oraz elewacji pałacu. To główne elementy pierwotnego programu ikonograficznego założenia, który został zniszczony po 1945 roku.

W oparciu o analizę historycznych opisów oraz zdjęcia przygotowano projekt nowych nasadzeń na wszystkich tarasach. Górne poziomy tarasu zachodniego wypełniono haftowanymi parterami o geometrycznym układzie, obsadzonymi gatunkami roślin znanych z przekazów żródłowych. Rezultatem przeprowadzonych prac jest konserwacja i odtworzenie wyglądu tarasów ogrodowych przy pałacu sprzed zniszczeń dokonanych po 1945 roku i ich udostępnienie dla zwiedzających. To kolejny etap prac rozpoczętych w 2012 roku przez Urząd Miasta i Gminy w Kamieńcu Ząbkowickim mających na celu ochronę i udostępnienie unikatowego założenia, jakim jest letnia siedziba rodu królewskiego, z której zachowała się imponująca skalą i formą lecz do niedawna zrujnowana architektura doskonale wpisana w krajobraz.

Do czasu powojennych zniszczeń tarasy ogrodowe przy pałacu w Kamieńcu Ząbkowickim zaliczano do najbardziej interesujących przykładów sztuki ogrodowej na Śląsku, cel wycieczek i wizyt studyjnych ogrodników. Przeprowadzone w latach 2022-2025 prace przywróciły do dawnej świetności ten kluczowy dla całej kompozycji element.

Zabytek dostępny.  

Oprac. Bogna Oszczanowska, OT NID we Wrocławiu, 18-08-2025 r.