na podstawie projektu znanego architekta Jana Heuricha (ojca).

Historia

W 1838 r. powstała z inicjatywy Piotra Steinkellera – bankiera i przemysłowca oraz Henryka hrabiego Łubieńskiego – wiceprezesa Banku Polskiego - Spółka Towarzystwo Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Prace na budową kolei rozpoczęto w 1840 r. a nadzorował je naczelny inżynier Banku Polskiego Stanisław Wysocki. Ze względu na kłopoty finansowe Towarzystwo dość szybko zostało rozwiązane, a budową kolei zajęły się władze Królestwa Polskiego. Przychylność cara dla inwestycji uzyskano dzięki poprowadzeniu linii przez Skierniewice (od 1830 r. letniej rezydencji carskiej) i osobnej linii do Łowicza (od 1838 r. dóbr carskich). Budowa odcinka między Warszawą, a granicą zaboru austriackiego w Maczkach mającego długość 307 km, podzielona została na odcinki. Pierwszy z Warszawy do Grodziska uroczyście otwarty został 14 czerwca 1845 roku. Jeszcze w tym samym roku otwarto odcinek do Skierniewic. Cała trasa kolei gotowa była w kwietniu 1848 r. 

Pierwszy budynek dworca w Skierniewicach tzw. dworzec carski powstał już w 1846 r. na podstawie projektu Adama Idźkowskiego. W opracowaniu wydanym przez architekta budynek opisany został jako „Kafenhauz i restauracja przy stacji kolei żelaznej w Skierniewicach przy ogrodzie cesarskim”. Wzniesiony został na skraju pałacowego parku. Architekt projektując go wykorzystał elementy architektury mauretańskiej - jako ważny element zespołu budynków rezydencji carskiej. Był obiektem monumentalnym, trójczęściowym z salą główną na osi. Jej reprezentacyjna funkcja podkreślona została w drugiej kondygnacji elewacji północnej oknem zwieńczonym łukiem podkowiastym ostrym, a w elewacji południowym potrójnym takim oknem.

W 1870 r. właścicielem pałacu prymasowskiego w Skierniewicach został książę Aleksander Bariatyński. Budynek dworca przeznaczono wyłącznie dla obsługi cara i jego gości jednocześnie podkreślając jego reprezentacyjną funkcję poprze otwarcie w nim sali balowej i kawiarni. 

We wrześniu 1884 r. odbyło się w Skierniewicach spotkanie trzech cesarzy – Aleksandra III, Wilhelma I oraz Franciszka Józefa I. Obradowali oni w skierniewickim pałacu, a w drugim dniu spotkania w sali głównej dworca cesarskiego odbyło się dla nich przedstawienie przygotowane przez warszawskich aktorów, którzy przyjechali wraz z urzędnikami i gośćmi dworu, specjalnym pociągiem. 

Pierwszy dworzec carski przez wiele lat po I wojnie użytkowany był jako siedziba ochronki, a następnie szkoły. Spłonął w styczniu 1945 r. Ruinę rozebrano. Według słów prof. Tadeusza Jaroszewskiego „dworzec carski zaprojektowany przez Adama Idźkowskiego należał do najlepszych dzieł nurtu orientalnego architektury polskiej XIX w.” 

Obecny dworzec wzniesiono w 1874 r. Usytuowano go kilkaset metrów na zachód od dworca carskiego. Jego projektantem jest Jan Heurich (ojciec). 

Budynek nowego dworca spłonął w 1914 r. został jednak odbudowany. Przetrwał II wojnę światową. Po wojnie został otynkowany z zewnątrz. Zabieg ten spowodował zmianę charakteru architektonicznego budynku. W 1954 r. na ścianach hali kasowej wykonano socrealistyczne obrazy w technice sgraffita, zaprojektowane przez państwa Mieszkowskich (?). W kolejnych polach rozmieszczone zostały sceny z fabryki ciągników Ursus, prace nad planem Warszawy, żniwa, sceny z budowy kolei oraz motyw robotnika i kołchoźnicy. Sceny wiążę podpis Kultura i sztuka – to najwspanialszy środek zbliżenia miedzy narodami. 

W 2003 r. przeprowadzono generalny remont budynku dworca. Zdjęto wówczas tynki z elewacji, cegłę oczyszczono i przywrócono mu wygląd zewnętrzny zgodny z oryginalnym projektem z końca XIX w. 

Opis

Budynek wzniesiony w XIX w. usytuowany był na północno-wschodnich obrzeżach miasta, dziś znajduje się w jego centrum. Położony po południowej stronie torów kolejowych dłuższą elewacją wzdłuż peronów. Wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta (dłuższy bok ok. 160 m.) z trzema ryzalitami w elewacjach północnej od strony torów i południowej wychodzącej na obszerny plac dworcowy. W dłuższych elewacjach jest po 30 osi, w zachodniej 2, we wschodniej 5 na parterze i  6 na piętrze. 

Zgodnie z tendencjami ówczesnej architektury utylitarnej, zastosowano do niego styl określany obecnie jako ceglany bądź rundbogen (z niem. łuk pełny). Jest to skromna architektura bezporządkowa, w której elementem artykulacyjnym dla ceglanych ścian są rytmicznie rozmieszczone otwory zwieńczone łukiem pełnym bądź odcinkowym.

Wzniesiony został z cegły ceramicznej, nie tynkowany. Budynek dworca tworzą trzy bryły dwukondygnacyjne, centralna pięcioosiowa, zewnętrzne trójosiowe. Bryły te połączono parterowymi, siedmioosiowymi pawilonami. Od zachodu, do dwukondygnacyjnego budynku przylega jeszcze pięcioosiowy, parterowy pawilon. Wyższe części tworzą po trzy ryzality w dłuższych elewacjach. Przykrywają je strome dachy czterokondygnacyjne z wystawkami i oknami połaciowymi. Łączniki przykryte są dachami dwuspadowym, w których również umieszczono wystawki. Dachy pokryte są dachówką. Elewacje łączników artykułują wysokie, prostokątne otwory okienne zwieńczone łukiem pełnym. Każdy z otworów dodatkowo podkreślony jest wąską, ceglaną ramą. Elewacje łączników wieńczy gzyms podokapowy. Otwory okienne znajdujące się na osi każdego z łączników ujęte został w parę ośmiobocznych filarów wyrastających ponad gzyms wieńczący, zakończonych wieżyczkami, pomiędzy którymi umieszczono odcinek attyki pełnej z blendami. Brak tak podkreślonej osi w elewacjach pawilonu zachodniego. 

Bogatszą dekorację zastosowano na elewacjach wysokich części budynku. Na parterze, wysokie, prostokątne otwory okienne i drzwiowe, zwieńczone łukiem pełny rozdzielają ośmioboczne filary. Filary kontynuują się powyżej gzymsu wieńczącego pierwszą kondygnację. W polach między nimi również otwory okienne prostokątne zwieńczone łukiem pełnym – pojedyncze lub tworzące biforia. Ponad nimi umieszczono fryz arkadkowy, nad którym, pod gzymsem wieńczącym, znajduje się uproszczony fryz w formie krenelażu. Ośmioboczne filary, ponad gzymsem, zwieńczone są wieżyczkami z krenelażem i nakryte daszkiem. Na osi budynku znajduje się potrójna arkada wejściowa, podkreślona tynkowanym boniowaniem. 

Rozplanowanie wnętrza odpowiada strukturze architektury. Centralna, dwukondygnacyjna konstrukcja kryje w sobie główną halę dworca, otwartą na przestrzał między peronami a placem dworcowym. W zachodnim skrzydle, wnętrze podzielone na niewielkie pomieszczenia, pełni funkcje biurowe. Łącznik oraz dwukondygnacyjna bryła na wschód od holu głównego to przestrzenie przeznaczone na obsługę podróżnych. Wnętrza utrzymane są w stylu klasycystycznym. Sale połączone zostały podwójnymi arkadami wspartymi na filarach. Łuki arkad oraz ściany wieńczone profilowanymi gzymsami. W łączniku umieszczono hol kasowy. Ściany pomieszczenia podzielone zostały na płyciny za pomocą pilastrów. Każdy z nich ma żłobkowany trzon i zwieńczony jest głowicą jońską. W płycinach rozmieszczone są okienka kasowe a nad mini obrazy wykonane w latach 50 XX w techniką sgraffito. Są to socrealistyczne sceny rodzajowe, zachowane i odnowione w czasie remontu dworca w 2003 r.

Zabytek dostępny dla zwiedzających.

Oprac. Agnieszka Lorenc-Karczewska, OT NID w Łodzi, 26.02.2018 r.