Historia

Wieś Hańczowa została lokowana na prawie wołoskim przez rodzinę Gładyszów h. Gryf w I. połowie XVI w. Zamieszkiwali ją w większości Rusini, których z czasem nazwano Łemkami. Cerkiew została wzniesiona najpewniej w 1. połowie XVII wieku. Pierwotnie była to typowa cerkiew trójdzielna. Składała się z zamkniętego od wschodu sanktuarium, nawy i babińca (prytwor). W 1742 roku dobudowano wieżę. W I. połowie XIX w. obiekt gruntownie przebudowano, a w 1871 roku przeprowadzono generalny remont. W następnych latach malarze z Jaślisk: Antoni, Michał i Zygmunt Bogdańscy pokryli ściany polichromią i odnowili ikonostas. Do 1947 roku cerkiew należała do kościoła greckokatolickiego. Po wysiedleniu Łemków w ramach akcji „Wisła” pełniła sakralne funkcje obrządku łacińskiego (1947-1958). W 1956 roku podjęto decyzję o rozbiórce podupadłego obiektu i umieszczeniu wyposażenia w magazynie ikon w Łańcucie. Budowla została uratowana przez kilka rodzin łemkowskich, które wróciły z wysiedlenia. Od 1958 roku jest świątynią parafialną cerkwi prawosławnej. W latach 60. i 70. XX w. prowadzono (nie zawsze udane) remonty i konserwacje, a w 1990 roku rozpoczęto prace konserwatorskie polichromii ściennej i ikonostasu. 

Kompleksowy remont cerkwi i jej bezpośredniego otoczenia przeprowadzono w latach 2011-2013. Wymieniono wówczas ruszt, dach pokryto blachą miedzianą, a ściany obito nowym, zaimpregnowanym gontem. Zaimpregnowano także drewniane bale ścian oraz wymieniono i przeprowadzono konserwację stolarki okiennej i drzwiowej. Wymieniono również rynny i rury spustowe na miedziane, oczyszczono i zabezpieczono kamienną podmurówkę. Wyremontowano bramę i naprawiono ogrodzenie, uporządkowano otoczenie i wykonano odwodnienie terenu cerkwi. Prace przeprowadzono na bardzo wysokim poziomie, dzięki czemu udało się zachować autentyczność obiektu i odzyskać historyczne piękno.

Opis

Otoczona drzewami, drewniana cerkiew usytuowana jest malowniczo w dolinie między drogą z Uścia Gorlickiego do Wysowej a lewym brzegiem rzeki Ropy na wysokości 462 m n.p.m. Ma około 34 metry długości, 10 metrów szerokości i blisko 22 metrów wysokości. Trójdzielny budynek orientowany jest w osi wschód - zachód. Wydłużone prezbiterium (wschód) z zamkniętą zakrystią i szeroka nawa wzniesione zostały w konstrukcji zrębowej, a położona nad przedsionkiem pochyła wieża (zachód) z izbicą – w konstrukcji słupowo-ramowej. Każdą część cerkwi pokrywa osobny blaszany dach. Nad nim wznoszą się trzy kopuły zwieńczone krzyżami. Przeznaczoną dla wiernych nawę przykrywa namiotowy dach, a zachodnią część prezbiterium – dwuspadowy przechodzący w namiotowy. Część babińca i kruchtę pokrywa dach dwuspadowy. Hełm wieży i dachy pokryte są blachą, ściany gontem, a nadwieszoną izbicę wieży oszalowano pionowo deskami. Wewnątrz płaskie stropy są bogato dekorowane XIX-wieczną polichromią figuralną i ornamentalną autorstwa Bogdańskich. Wrażenie potęguje światło wpadające z obu stron przez prostokątne okna. W przedsionku przedstawiono „Wypędzenie kupców”, pod wieżą „Matkę Boską z Dzieciątkiem”, w nawie „Przemienienie Pańskie”, a w ołtarzach bocznych umieszczono ikony „Chrystusa przekazującego klucze św. Piotrowi” oraz „Opieki Bogurodzicy” (Pokrow). W prezbiterium znajduje się barokowy ołtarz główny, a w nawie dwa ołtarze boczne. W świątyni zachowało się sporo oryginalnego wyposażenia z przełomu XVIII i XIX w., a czterorzędowy ikonostas być może pochodzi z XVIII w. 

Obok cerkwi postawiono granitowy krzyż upamiętniający tysiąclecie chrztu Rusi (988–1988). Na zewnętrznej, południowej ścianie w 50. rocznicę (1997) akcji „Wisła” umieszczono dwujęzyczną, brązową tablicę poświęconą wypędzonym z Łemkowszczyzny. Budowlę otacza współczesne drewniane ogrodzenie, pokryte gontem, z dwoma oryginalnymi bramkami z 1811 i 1871 roku. Strych świątyni zamieszkują objęte ścisłą ochroną nietoperze (podkowiec mały wpisany do Polskiej Czerwonej Księgi Zwierząt). Położona w malowniczym Beskidzie Niskim świątynia jest istotnym elementem Małopolskiego Szlaku Architektury Drewnianej i Wielokulturowego Szlaku Rowerowego. W pobliżu przebiegają ważne piesze szlaki turystyczne. 

Cerkiew parafialna w Hańczowej należy do krynickiego dekanatu diecezji przemysko-gorlickiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Zwykle dostępna jest podczas nabożeństw i okazjonalnie w okresie letnim po wcześniejszym zgłoszeniu.

W 2014 roku cerkiew uzyskała tytuł laureata w konkursie Zabytek Zadbany w specjalinej kategorii „Architektura i konstrukcje drewniane”.

Oprac. Mariusz Machynia, OT NID w Krakowie, 20.08.2025 r.