Historia

Nie wiadomo, kiedy powstała pierwsza siedziba rycerska w Rozkochowie. W roku 1393 wzmiankowany został Mikołaj z Rozkochowa (Nicze von Rosnochou). Z kolei w dokumentach książęcych z 1481 i 1489 r. (m.in. o sprzedaży prudnickiego wójtostwa) jako świadek występuje niejaki Jan Rozkochowski (Jan Rozkochowsky, Jan von Rozkochaw). W roku 1562 wzmiankowany jest Sebastian von Stolz, właściciel Gostomii i Rozkochowa, uczestnik wyprawy węgierskiej przeciwko wojskom tureckim Sulejmana Wspaniałego. Zmarły 12 maja 1586 r. Hans von Redern pisał o sobie, że jest panem na Rozkochowie i Krapkowicach. Cztery lata wcześniej rycerz kupił od cesarza Rudolfa II Krapkowice, dając początek bytności rodu w tym mieście przez następne prawie 200 lat. Jego pierwszą siedzibą – od 1568 r. – był jednak Rozkochów.

Jedną z ciekawszych postaci miejscowości w dolinie Swornicy był szlachcic Wenzel von Kaltenbrunn. Rycerz był ważną, choć zapewne mało lubianą osobistością – pełnił funkcję poborcy podatkowego księstwa opolsko-raciborskiego, a w 1654 r. był deputowanym do stanów księstwa. Jednym z jego wielu zadań była kontrola przywilejów warzenia i sprzedaży piwa w karczmach. W 1645 r. sejmik księstwa wyznaczył go do delegacji, która udała się do Warszawy, do króla Polski i Szwecji (tytularnego), władcy zastawnego księstwa, Władysława IV Wazy.

Przez jakiś czas właścicielem wsi był protestancki szlachcic Heinrich Wenzel von Nowagk z Korfantowa, który toczył spór z klasztorem w Czarnowąsach o prawo patronackie nad kościołem. W rozkochowskiej świątyni znajdował się wówczas rycerski grobowiec, choć sam Nowagk pochowany został w Korfantowie, gdzie do dziś znajduje się jego okazały pomnik nagrobny. Jedna z jego córek, Luise Maximiliane wniosła Rozkochów w wianie mężowy baronowi Augustowi Sylviusowi von Pückler (1682), panu na Szydłowcu Śląskim i Lubszy. Odtąd Rozkochów na ponad wiek związał się z rodem Pücklerów. Zasługą tego tego była co najmniej dwukrotna rozbudowa pałacu w stylu barokowym, do ostatecznej formy z końca XVIII w.

W 1818 r. na krótko majątek przeszedł w ręce Antona Winklera, a w 1825 r. Carla Philippa von Harrach, który obok posiadłości rozkochowskiej nabył również majątki w Ćwierci i Zwiastowicach. W 1824 r. siostra Carla, urodziwa Augusta, wyszła za mąż za pruskiego monarchę (małżeństwo morganatyczne). Krótko po ślubie wysłała list do swojego brata w Rozkochowie, który sto lat później, w 1926 r. opublikowany został w głogóweckiej prasie. W 1828 r. hrabia ożenił się z Marią Teresą Sedlnitzky. Specjalnie dla niej odnowił zaniedbany wcześniej pałac, adaptując na mieszkanie jedno ze skrzydeł. Zaprojektował też park i ogród według życzeń Marii. Niestety wybranka serca była chorowitą osobą, cierpiała na częste bóle głowy, duszności i wymagała kuracji uzdrowiskowej. Zmarła w wieku zaledwie 24 lat dwa lata po urodzeniu syna (po pierwszym zajściu w ciążę poroniła). Pochowana została w Rozkochowie w pobliżu ołtarza głównego kościoła. Od śmierci żony Carl wyjechał do Anglii, gdzie poznawał nowe metody uprawy roli. Po powrocie ponownie się ożenił i w 1838 r. przeprowadził do Wilkowa koło Namysłowa, posiadając majątek rozkochowski przez jeszcze kilkanaście lat. Mimo wyjazdu dbał o jego stan, czego przejawem było m.in. założenie w 1840 r. nowego folwarku Olszyna. Był dobrym i sprawiedliwym gospodarzem i tak też zapisał się w pamięci rozkochowian.

Urodzony 27 lutego 1832 r. w pałacu Ferdinand von Harrach – syn Carla i Marii – był wykształconym i wziętym malarzem specjalizującym się w kompozycjach historycznych, religijnych, batalistycznych, rodzajowych, portretach i pejzażach. Był ważną i popularną postacią swoich czasów. W jego pogrzebie w 1915 r. wzięli udział: kanclerz Niemiec, minister, posłowie, przedstawiciele szlachty i dworu cesarskiego.

W 1851 r. dobra w Rozkochowie razem z majątkami w Ćwierciu i Zwiastowicach kupili Seherr-Thossowie z Dobrej, stary, śląski ród, którego jedna z gałęzi osiadła na Górnym Śląsku (w latach 1830-1842 starostą – landratem - prudnickim był Hermann von Seherr-Thoss). Rodzina, obok Dobrej (od 1780 r.) i Rozkochowa, posiadała również majątki m.in. w: Biedrzychowicach, Kórnicy, Zwiastowicach, Ćwierciu, Steblowie i Walcach (przez pewien czas również Moszną i Dobieszowice) oraz bardziej na wschodzie: Puszynę, Jamkę i Piechocice. Według książki majątkowej Śląska z 1873 r. dobra Rozkochowa miały powierzchnię 1624 morgów, w tym 1328 pól uprawnych, 63 łąk, 229 lasu i 4 wody. Przy pałacu znajdowała się gorzelnia.

Zgodnie z rodzinną tradycją pałac w Rozkochowie miał być siedzibą najstarszego syna właściciela Dobrej, aż do chwili przejęcia całego majątku. W ten sposób dobrem w Rozkochowie do 1893 r. zarządzał urodzony w 1851 Roger von Seherr-Thoss. W 1873 r. ożenił się z młodszą o siedem lat Mathilde von Saurma Jeltsch. Wszystkie ich sześcioro dzieci w latach 1879 – 1885 urodziło się w Rozkochowie.

Po Rogerze (od 1893 r.) gospodarzem Rozkochowa został jego najstarszy syn Hermann, który w wieku 30 lat ożenił się w Paryżu z Muriel White, córką amerykańskiego dyplomaty. Do pałacu wprowadzili się w 1909 r. po uprzednio przeprowadzonym remoncie, w ramach którego w rezydencji założono sieć elektryczną. Odtąd mowa angielska na długo zagościła w pałacu. Ze związku na świat – ponownie w Rozkochowie – przyszła dwójka dzieci: Margarete (ur. 1910) i Hans Christoph (ur. 1912) oraz – już w Berlinie – Hermann Ernst (ur. 1915). Muriel była gorliwą katoliczką, zapamiętana przez mieszkańców jako osoba wrażliwa na biedę i bezpośrednia. W listach z okresu powstań śląskich zdecydowanie opowiadała się za pozostaniem Górnego Śląska w granicach Niemiec. Hans podobnie jak jego ojciec zakochał się w Amerykance – Marian Kingsland, z którą się ożenił w 1938 r. (ślub odbył się w USA).

W związku z przemianą Niemiec w państwo totalitarne pod przywództwem Adolfa Hitlera, Muriel udało się namówić dzieci – w 1937 r. – do opuszczenia Niemiec. Po ślubie Hans z żoną Marian i siostrą Margarete wrócili jeszcze raz z USA do Rozkochowa i Dobrej, by po wybuchu II wojny światowej ostatecznie wyjechać za ocean. Muriel z mężem pozostali w Dobrej. Według przekazanej przez świadków wersji wydarzeń 15 marca 1943 r. Amerykanka na widok najeżdżającego samochodu gestapo miała popełnić samobójstwo, wyskakując z okna zamku w Dobrej.

W latach 30. XX w. w pobliżu pałacowego parku powstało pomocnicze lotnisko wojskowe Flugplatzkommando C 14/VIII in Rossweide, które w marcu 1945 r., po przejściu frontu, zostało przejęte przez radziecki 1 Korpus Lotnictwa Szturmowego Gwardii. Dowództwo lotniska umieszczono w pałacu. Po 1945 r. w majątku mieściło się Państwowe Gospodarstwo Rolne należące do Ośrodka Hodowli Zarodowej w Głogówku a następnie Stadniny Koni Moszna. Pomieszczenia pałacu zaadaptowano na mieszkania dla pracowników, sale dla robotników sezonowych, również wojska i więźniów oraz socjalne. W pałacu organizowano okolicznościowe imprezy (m.in. dożynki) oraz półkolonie dla dzieci.

W latach 50. opracowano dokumentację przebudowy pałacu na obiekt hotelowy (inwestycji nie zrealizowano). Ponownie zaawansowane prace dokumentacyjne wykonano w latach 70., kiedy to zamierzano przeprowadzić generalny remont zabytku z jego modernizacją, ale z pozostawieniem dotychczasowej funkcji mieszkalno-socjalnej stadniny. Po 1945 r. w pałacu nigdy nie przeprowadzono zaawansowanego remontu, ograniczając się do fragmentarycznych prac adaptacyjnych i naprawy dachu. Wskutek znacznej destrukcji sufitów I piętra środkowego skrzydła zdecydowano o wyłączeniu z użytkowania tej części pałacu. Niektóre przejścia i korytarze zamurowano, podobnie jak otwory okienne.

Słynny polski kolarz, Stanisław Szozda, kilka dziecięcych lat spędził z rodzicami w Rozkochowie. Szozdowie mieszkali w „prawym” skrzydle na I piętrze, a ojciec Staszka był magazynierem. Na początku lat 90. XX w. pałac kupił artysta Marian Medwecki, który zamieszkał w jego części. W styczniu 2021 r. właścicielem pałacu z 15-hektarowym parkiem został  przedsiębiorca z Krakowa, Grzegorz Wnęk. Od 2021 i 2022 r. przeprowadzono prace polegające na oczyszczeniu pałacu i jego otoczenia z gruzu oraz śmieci. Aktualnie realizowane są kompleksowe badania dotyczące konstrukcji budowli, architektury i wystroju wnętrz oraz prace projektowe. Częściowo odsłonięto bruk dziedzińca oraz przebito zamurowane przejścia i okna. Kolejne, podzielone na etapy prace, zmierzać będą do całkowitej odnowy pałacu, ogrodu i parku. Docelowo ma się tu mieścić hotel – ośrodek spa z restauracją.

Fundacja Pałacu Rozkochów – Pomiędzy organizuje wydarzenia o charakterze kulturalnym, artystycznym i społecznym. W sezonie podczas weekendów goście pałacu zapraszani są do Art Cafe, gdzie proponowane są: kawa, herbata i ciasto. Pałac słynie z gościnności. W 2022 r. przy pałacu uruchomiono domki noclegowe.

Opis

Zespół pałacowo-parkowo-folwarczny położony jest w północno-zachodniej części Rozkochowa, na skraju zabudowań miejscowości, częściowo w obniżeniu doliny Swornicy. Pałac reprezentuje barokową kompozycję entre cour et jardin (między dziedzińcem a ogrodem), z osią centralną rozpoczynającą się przy obiekcie małej architektury przed bramą wjazdową, kontynuowaną na dziedzińcu honorowym (tzw. cour d’honneur), ryzalicie klatki schodowej z sienią, tarasowego ogrodu ze schodami, do końca szerokiej alei parkowej (łącznie ok. 420 m w linii prostej). Tarasy uformowane są w kształcie czworoboków o szerokości pałacu oraz centralnie umieszczonego półokręgu, połączonych schodami. Tak ukształtowana kompozycja nawiązuje do rozwiązań francuskich pałaców, m.in. Wersalu. Według studium historyczno-konserwatorskiego z 1973 r. w pałacu znajduje się 100 pomieszczeń.

Obiekt jest dwukondygnacyjny, z dachem mansardowym, podpiwniczony w części południowo-zachodniej. Skrzydła otaczają dziedziniec otwarty do wjazdu, dawniej wybrukowany (bruk jest częściowo odsłonięty przy wejściu do pałacu w formie koperty oraz chodnika zamykającego dziedziniec). Wnętrza są jednotraktowe z korytarzami od strony dziedzińca (w skrzydle północno-wschodnim układ korytarza został zaburzony). Wrażenie robi reprezentacyjna sień przelotowa, z klatkami schodowymi. Sklepienia niektórych pomieszczeń są kolebkowe lub kolebkowo-krzyżowe. Mimo upływu czasu we wnętrzach zachowała się dekoracja rokokowa, stiukowa. Powojenna destrukcja ujawniła starsze elementy dekoracyjne przykryte późniejszymi, mniej udanymi zdobieniami (m.in. klasycystyczna sztukateria podsufitowa; barwna malatura na sufitach; lamperia w postaci malunków imitujących okładziny z drewna). W 2022 r. we wnętrzach pałacu odkryto polichromię renesansową oraz sgraffito, które zdobiło niegdyś zewnętrzne ściany XVI- i XVII-wiecznego dworu (obecnie znajdują się w wewnętrznych pomieszczeniach).

W elewacji frontowej, nad wejściem głównym, znajduje się łuk z kartuszem herbowym Seherr-Thossów oraz datą – 1734. Elewacja ogrodowa jest trzynastoosiowa, z zaakcentowanymi trzema osiami środkowymi w balkonem.

Założenie pałacowe wieńczy wieża z usuniętym hełmem baniastym, na którego szczycie znajdowała się chorągiewka z datą odnowienia budowli – 1792 (wyeksponowana jest wewnątrz pałacu). Na wieży zachowała się tarcza zegarowa. Zwraca uwagę nowszy, szeroki balkon w elewacji ogrodowej oraz niewielki balkon przy skrzydle bocznym, posadowiony na dwóch kolumnach w porządku korynckim.

Z rezydencją sąsiaduje 15-hektarowy park krajobrazowy z przepływającym potokiem Swornicą. Park przecinały niegdyś równoległe aleje, a w jego części od strony Agnieszowa znajdowała się bażantarnia. Park powstał w miejscu rozległego stawu. Na potoku – na osi centralnej znajdowała się kładka. W skrajnej części parku, już poza jego granicami, znajdował się staw, zwany dawnej zamkowym (Schloss Teich). Obecnie to zabagniony teren z zachowaną groblą. W parku znajdują się ruiny lodowni.

Przy pałacu znajdują się pozostałości zabudowań folwarcznych – m.in. stajnia i obora. W ostatnich latach wyburzono barokową oborę z mieszkaniami, stanowiącą część starszego założenia folwarku, murowany spichlerz z drewnianą konstrukcją oraz gorzelnię. Jeszcze w XVIII w., być może na użytek majątku, na północ od parku, po prawej stronie drogi do Ćwierci funkcjonowała cegielnia, po której pozostały relikty wyrobiska.

Niezwykłą dekoracją pałacu jest żeliwna płyta kominkowa z datą 1702 przedstawiająca biblijną scenę Sądu Salomona, która obecnie przytwierdzona jest do zewnętrznych ścian rozkochowskiego kościoła.

opr. Andrzej Dereń, Fundacja Pałacu Rozkochów – Pomiędzy, 01.2023 r.