Historia

Nie jest znana dokładna data budowy dworu w Sikorach. Badacze są zgodni, że wzniósł go Kazimierz Świerzbiński, do którego majątek Sikory należał na przełomie XVIII i XIX stulecia. Budynek nie jest zaznaczony na mapie z lat 1795-1800, być może zatem został wybudowany dopiero po 1800 roku. Na pewno powstał przed 1824 rokiem, z którego pochodzi dokładny opis inwentarzowy. Początkowo był częścią niedużego założenia dworsko-ogrodowego, w skład którego wchodziły budynki gospodarcze, sad i ogród warzywny. W połowie XIX wieku dobra Sikory przeszły (drogą zapewne transakcji rodzinnych) w ręce Dyżewskich. Już od 1859 roku w księgach chrztów kościoła parafialnego w Kalinówce Kościelnej pojawiają się zapisy dzieci Zofii Świerzbińskiej i Michała Dyżewskiego urodzonych w Sikorach: w 1859 roku – syn Leon Edward; w 1861 roku – Antoni Władysław; w 1867 roku – córka Stanisława. Antoni Władysław, według informacji uzyskanej od mieszkańców wsi związanych z majątkiem, zaginął w Rosji. Leon Edward Dyżewski w latach 80. XIX stulecia ożenił się z Jadwigą Bajkowską, z którą miał troje dzieci: Stefanię, Amelię i Michała. Powiązany był interesami handlowymi z Odessą i tam też zakończył życie. W Sikorach mieszkała siostra Leona – Stanisława. Po wybuchu rewolucji w Rosji do Sikor powróciła żona Leona Dyżewskiego – Jadwiga z córką Stefanią. W 1920 roku po śmierci Stanisławy do Sikor wróciła z Rewla (ZSRR) siostra Jadwigi Dyżewskiej – Zofia Jeżewska z mężem Bronisławem, którego w 1930 roku odnotowano jako właściciela majątku. 

Dyżewscy nie dokonali większych zmian w rozplanowaniu założenia dworskiego i do 1939 roku XVIII-wieczny układ siedziby dworskiej nie uległ zasadniczym zmianom. Na początku XX wieku i w okresie międzywojennym wzniesiono na północny-zachód od dworu jedynie kilka nowych budynków gospodarczych na miejscu XVIII-wiecznych, zlikwidowano sadzawkę rybną i posadzono nowe drzewa. Kompozycja założenia została prawie całkowicie zniszczona dopiero podczas II wojny światowej i później, najpierw wskutek braku opieki, a następnie w wyniku parcelacji majątku, którą przeprowadzono w 1939 roku. Na terenie założenia dworskiego utworzono dwa kołchozy, a we dworze znalazł swoją siedzibę NKWD. W 1941 roku majątek przejęła administracja niemiecka; w jej imieniu zarządzał nim niejaki Dzieszko, który mieszkał we dworze razem z jego właścicielkami aż do 1944 roku, kiedy majątek upaństwowiono. Ostatnia właścicielka tych dóbr, Jadwiga Dyżewska, zmarła w latach 50., a dwór i teren dawnego założenia przejął Państwowy Funduszu Ziemi. Po 1945 roku we dworze przeprowadzono kompleksowy remont przystosowujący budynek do pełnienia funkcji szkoły podstawowej, która działała tam jeszcze w latach 80. XX wieku (na terenie dawnego sadu powstało m.in. boisko szkolne). Rozebrano ganek i wymurowano frontowe schody, wymieniono: pokrycie dachowe na eternitowe, piece kaflowe, deski podłogowe, a fundamenty wzmocniono betonem. Zmieniono w niewielkim stopniu układ wnętrza dobudowując ściankę działową w kuchni i wydzielając z niej dwa pomieszczenia m.in. kancelarię. Wycięto kilka wewnętrznych otworów drzwiowych. W latach 1957-1958 wymieniono podwaliny. Kolejny duży remont odbył się w latach 70. (choć karta ewidencyjna podaje rok 1960). Wówczas m.in. dostawiono przybudówkę do elewacji tylnej, wstawiono okna w półszczytach i zmieniono szalunek oraz częściowo stolarkę okienną i drzwiową wewnętrzną, położono tynki wewnętrzne na trzcinie. Obecnie dwór jest nieużytkowany.

Opis

Dwór usytuowany jest w północnej części wsi. Dawne założenie jest obecnie właściwie nieczytelne, jedyną jego pozostałością są dwie lipy drobnolistne należące niegdyś do szpalerów dzielących kwatery ogrodowe oraz sadzawka przy współczesnych zabudowaniach sąsiedniego gospodarstwa. Dwór jest budynkiem parterowym, szerokofrontowym, zbudowanym na rzucie prostokąta zbliżonego do kwadratu. Nakryty dachem naczółkowym, z częściowo użytkowym poddaszem, podpiwniczony w części wschodniej, z niewielką przybudówką mieszczącą sień w elewacji tylnej. Elewacja frontowa poprzedzona schodami ujętymi masywną, niską balustradą. Budynek drewniany, wzniesiony w konstrukcji zrębowej, dach kryty eternitem. Ściany oszalowane deskami w układzie pionowym; szczyty w układzie wielopolowym. Posadowiony na kamiennym fundamencie oblanym wtórnie zaprawą cementową. Piwnica złożona z dwóch prostokątnych pomieszczeń sklepionych kolebkowo. Ściany wewnętrzne konstrukcji zrębowej i murowanej z cegły, częściowo tynkowane na drankach. Strop belkowy z podsufitką z płyty pilśniowej. Więźba dachowa krokwiowo-jętkowa, z płatwiami pośrednimi podpartymi stolcami ustawionymi na podwalinie, które za pomocą mieczy wzmacniają jętki z płatwiami. Podłogi deskowe na legarach. Stolarka okienna drewniana; okna ościeżnicowe, okna różnych rozmiarów i podziałów pochodzące z różnych okresów. Pierwotne wewnętrzne otwory drzwiowe w masywnych węgarach, z progami, z drzwiami dwuskrzydłowymi, płycinowymi; późniejsze ościeżnicowe, jednoskrzydłowe, płycinowe, spągowe, ramowe. Piece grzewcze i trzony kuchenne kaflowe.

Układ wnętrza trzytraktowy, amfiladowy, obecnie w niewielkim stopniu zakłócony przez przebudowy. Pierwotnie plan dworu przypominał dziewięciopolową szachownicę. W trakcie środkowym znajdowała się sień, za nią kuchnia z piecem kuchennym i chlebowym oraz tzw. sala, czyli pomieszczenie reprezentacyjne z wyjściem do ogrodu. W bocznych traktach mieściły się pokoje mieszkalne oraz sala jadalna, a w najmniejszych pomieszczeniach od północy garderoba i spiżarnia. 

Obecnie dwór jest nieużytkowany i znajduje się w złym stanie technicznym wynikającym z naturalnego zużycia materiałów budowlanych, ale przede wszystkim z wieloletnich zaniedbań, braku remontów, źle przeprowadzonych napraw oraz braku stałego użytkownika i funkcji. Jednak ani degradacja substancji zabytkowej, ani przekształcenia i przebudowy, którym poddawano dwór zwłaszcza w ostatnim stuleciu, nie zniszczyły tego, co w nim najcenniejsze: bryły i rozplanowania wnętrz świadczących o jego archaicznej genezie i wyróżniające go na tle drewnianej architektury rezydencjonalnej Podlasia.

Własność prywatna, obiekt widoczny z drogi.

Oprac. dr Aneta Kułak, mgr Joanna Kotyńska-Stetkiewicz, dr Grzegorz Ryżewski, NID OT w Białymstoku, 15 lipca 2025 r.